Deze zomer doceert Tivadar Vervoort een summerschool over Judith Butler. Waarom moeten we ons in Butler verdiepen? Tivadar: ‘Judith Butler is mijn favoriete denker! Ik denk namelijk dat hen de meest invloedrijke filosoof van de afgelopen 50 jaar is.’ Tivadar deelt hieronder drie redenen die Butler zo’n origineel denker maken. Het zijn uitstekende redenen om de summerschool ‘Denkers van nu: Judith Butler’ van 28 juli tot 2 augustus te komen volgen.
- 1 Zonder Butler zouden we niet over gender denken zoals we dat nu doen
Hierboven verwees ik al naar Judith Butler met het persoonlijke voornaamwoord ‘hen.’ Sinds enkele jaren weten steeds meer mensen dat niet iedereen zich thuisvoelt bij de labels ‘man’ en ‘vrouw’. Het is maar de vraag of we tot dat inzicht zouden zijn gekomen zonder Butlers bekendste boek, Gender Trouble, uit 1990.
In Gender Trouble bouwt Butler voort op een beroemde uitspraak van de Franse feministische filosoof De Beauvoir: ‘Men wordt niet als vrouw geboren, men wordt tot vrouw gemaakt.’ Butler radicaliseert dat idee. Volgens hen heeft het feminisme vooral gestreden voor vrouwen zoals zij gemaakt zijn. Hoe belangrijk ook, die strijd heeft volgens Butler het klassieke beeld van de vrouw onvoldoende bevraagd. Ook volgens het klassieke feminisme zijn vrouwen zorgzaam, empathisch en gevoelig. Het gevolg is dat het feminisme ook uitsluitend werkt: lesbische butches, trans vrouwen, intersekse personen maar ook heterovrouwen die zich niet in het klassieke vrouwbeeld thuisvoelen, worden buitengesloten van zulke feministische identiteitspolitiek. Volgens Butler moeten we De Beauvoir dan ook radicaler lezen: als mensen tot vrouw – of tot man – worden gemaakt, dan is gender dus niet iets natuurlijks, maar een sociale constructie, een afspraak die wij als sociale wezens gemaakt hebben en in stand houden. Dat gebeurt van geboorte af aan: als een kind geboren wordt, roept de verloskundige al ‘het is een jongetje!’ Daarna blijft ons alledaagse handelen met gender doordesemd: hoe we ons kleden, zitten, lopen, sporten, spreken et cetera. Butlers punt is dat gendernormen alleen maar bestaan omdat we ze belichamen – ze zijn ‘performatief’. Omdat we genderrollen steeds weer herhalen worden zij vanzelfsprekend. En dat werkt ook uitsluitend: wil of kan je je niet gedragen zoals het klassieke man- of vrouwbeeld, dan wijk je af, en loop je letterlijk en figuurlijk het gevaar raar aangekeken te worden. Gendernormen zijn in die zin dus ook vormen van macht.
Butlers punt is dat er niets natuurlijks is aan gender, en zelfs niet aan (fysiek) geslacht: doordat we zelf genderrollen belichamen, worden zij op onze lichamen ingekerfd. Het is dus überhaupt niet mogelijk over geslacht na te denker zonder de bril van gendernormen. Tegelijkertijd schuilt er ook een heel bevrijdend idee in de performativiteit van genderidentiteiten: we kunnen genderrollen namelijk ook ombuigen door anders te gaan leven. Een persoonlijk voornaamwoord als ‘hen’ is daar een voorbeeld van. Butler zelf kende dat voorbeeld nog niet in 1990: pas 30 jaar later gaf Butler aan zich thuis te voelen bij het idee van non-binariteit dat in de tussentijd, onder invloed van Butlers werk, is onstaan.
- 2 Butler ontmaskert autonomie als een illusie
Butlers boek over gender was niet hun eerste filosofische werk. Hen promoveerde namelijk op het thema ‘verlangen’ in het werk van de Duitse filosoof Hegel en zijn invloed op Franse denkers als Sartre, Lacan, Deleuze en Foucault. Net als het thema ‘gender’ kunnen we het thema ‘verlangen’ begrijpen als onderdeel van Butlers filosofie van het zelf, waarin de vraag centraal staat hoe je zelfbeeld afhankelijk is van erkenning door de ander. Je individualiteit is volgens Butler namelijk intersubjectief: je kan pas een individu zijn doordat anderen je als mens zien, en dat lukt pas door je aan te passen aan dominante sociale normen. Butlers punt is dat die aanpassing niet voor iedereen even gemakkelijk is. In onze samenleving is het veel makkelijker voor een witte heteroman om als autonoom individu erkend te worden dan voor een queerpersoon of een vrouw met een migratieachtergrond. Butlers punt is dat die autonomie een illusie is: een stabiel zelfbeeld is pas mogelijk doordat de ander je ziet.
- 3 Butler wijst als geen ander op de kwetsbaarheid van het mensenleven
Butler werkt hun mensbeeld als afhankelijk wezen ook verder uit in een rijke politieke filosofie. De normen van sociale erkenning werken, zoals we gezien hebben, ook uitsluitend. Anders gezegd: doordat een mens afhankelijk is van anderen, is ze ook fundamenteel kwetsbaar. Die kwetsbaarheid verkent Butler niet alleen ten opzichte van sociale normen maar ook in het licht van politiek geweld. Oorlog, genocide en de omgang met vluchtelingen tonen voor Butler op pijnlijke wijze de menselijke kwetsbaarheid. Hen introduceert het begrip grievability of ‘berouwbaarheid’, waarmee hen laat zien dat niet ieder mens op de zelfde rouw kan rekenen als het leven verloren gaat: kwetsbaarheid is oneerlijk verdeeld in de wereld. In dat licht is het politieke project van Butlers denken een zoektocht naar politieke coalities die strijden voor de berouwbaarheid van ieder mensenleven. In de oorlogszuchtige tijden als de onze zijn die ideeën van groot belang.