Voorbij de ziekte

Denken over ziekte en gezondheid

‘Niets is straffender dan aan een ziekte een betekenis te willen geven – omdat deze betekenis onherroepelijk een moralistische is,’ schreef Susan Sontag. In deze summerschool zullen we de handschoen oppakken en zoeken naar de betekenis van ziekte en gezondheid voorbij de moraal. We gebruiken daarbij het denken van filosofen en schrijvers zoals Susan Sontag, Michel Foucault, Maurice Merleau-Ponty, Virginia Woolf, Epictetus, Aristoteles, maar vooral krijgen deelnemers de gelegenheid om met schrijf-, denk- en gespreksoefeningen hun denken over hun eigen ervaringen te scherpen.

Met Tiare van Paridon en gastbijdragen van Baziel van Engelen, Maaike Hommes, Hans-Georg Eilenberger en Michiel Buis.

Voor wie?

Voor iedereen met een filosofische interesse in het thema ziekte en gezondheid en de betekenis van beide. Voor het volgen van een cursus bij de ISVW is geen voorkennis vereist. Wél helpt het als je bereid bent je ervaringen en vragen rondom dit thema te delen en te onderzoeken.

Wat leer je?

• Je maakt kennis met het werk van bekende en minder bekende denkers en schrijvers.
• Je leert filosofische invalshoeken toepassen op eigen vraagstukken.
• Denken over ziekte en gezondheid voorbij het normatieve, psychologische en de moraal.
• Het ontwikkelen van een eigen taal en houding tegenover ziekte.
• Vaardigheden zoals kritisch denken, oordeelloos luisteren en open staan voor meerdere perspectieven.

In deze summerschool werken we met diverse werkvormen. Naast lezingen van gastsprekers zullen we samen filosofische en literaire teksten lezen en vele inspirerende en creatieve oefeningen doen zoals het voeren van (socratische) gesprekken, schrijven, wandelen, mediteren en film kijken.

Programma

Dag 1: Wat is ziekte en gezondheid?
12 augustus

‘Het denken over ziekte! De verbeelding van de ziekte te kalmeren opdat hij tenminste niet, zoals tot nog toe, nog meer te lijden heeft door het denken over zijn ziekte dan door de aandoening zelf- dat zou naar mijn mening al heel wat zijn. Het zou grote winst betekenen!’ schreef Friedrich Nietzsche in Morgenrood. Met deze uitspraak lijkt Nietzsche te suggereren dat ziekte niet alleen een lichamelijke aangelegenheid is, maar ook een denkprobleem. De manier waarop wij over ziekte spreken en denken kan het lijden vergroten of juist verlichten.

Op deze eerste dag staan we stil bij wat we verstaan onder ziekte en gezondheid. Samen met gastdocent Baziel van Engelen onderzoeken we vragen als: Wie bepaalt wat ziekte is? En van wie is de ziekte eigenlijk – van het lichaam, de patiënt, de arts of de samenleving? Om de verschillende perspectieven op ziekte te verhelderen maken we onderscheid tussen disease, illness en sickness. Naast filosofische theorie is er ruimte voor het onderzoeken van het eigen denken met (socratische) gespreksoefeningen.

Dag 2: De taal van ziekte
13 augustus

Met welke woorden duiden we ziekte en gezondheid? En in hoeverre vormt taal onze ervaring van ziek-zijn? Op deze dag onderzoeken we hoe woorden, metaforen en verhalen bepalen wat ziekte voor ons betekent. We lezen en bespreken Ziekte als metafoor van Susan Sontag, waarin zij laat zien hoe de taal van ziekte beladen is met morele en symbolische betekenissen. Daarnaast verkennen we hoe ziekte en gezondheid literair worden verbeeld, onder meer aan de hand van Welkom in het Rijk der Zieken van Hanna Bervoets. Met Virginia Woolfs essay On Being Ill stellen we de vraag: kan de ervaring van ziekte überhaupt worden vertaald? Door middel van korte schrijfopdrachten gaan deelnemers op zoek naar een eigen taal voor ziekte, voorbij medische termen en strijdmetaforen.

Maaike Hommes zal ingaan op de betekenis van ‘culturele’ verklaringen en ‘medische’ verklaringen voor ziekte en de overlappen tussen ogenschijnlijk gescheiden werelden. Binnen welke wereld krijgt ziekte vorm? En hoe is dat bepalend voor hoe zorg op politiek en cultureel niveau vorm wordt gegeven en wordt geleefd?

Dag 3: Het geleefde lichaam
14 augustus

‘Het lichaam is ons algemene middel om een wereld te hebben.’ – Maurice Merleau-Ponty

Volgens de fenomenologie van Merleau-Ponty is het lichaam niet een object dat we hebben, maar het lichaam dat we zijn. Het is de manier waarop we de wereld ervaren. In gezondheid gaat dat vaak vanzelf, maar in ziekte of met ouderdom wordt het lichaam iets dat zich aan ons opdringt.

In de middag zal Hans-Georg Eilenberger een lezing geven over Merleau-Pontys begrip van het geleefde lichaam. Samen reflecteren we op vragen als: wat doet ziekte met de manier waarop we ons lichaam ervaren en onszelf begrijpen? Heb je een ziekte of bén je een ziekte? We maken onderscheid tussen Leib en Körper. Ook zullen de thema’s identiteit en autonomie aan bod komen. 

Dag 4: Ziekte als oefening
15 augustus

Ziekte wordt vaak geassocieerd met verlies, beperking en lijden. Maar het kan ook een kans zijn om stil te staan bij ons leven en onze waarden, en om het karakter te oefenen dat nodig is om met kwetsbaarheid om te gaan. Voor de Stoïcijnen was ziekte geen ongeluk, maar een gelegenheid om te reflecteren en te onderzoeken wat binnen onze controle ligt. Zo schreef Epictetus: ‘Het is niet de dingen zelf die ons verontrusten, maar onze oordelen over die dingen.’

Aristoteles benadrukte dat het leven een praxis is, een voortdurende oefening in het vormen van je karakter. Ziekte biedt een concrete kans om deugden zoals moed, matigheid, wijsheid en rechtvaardigheid te oefenen. Op de vierde dag verbinden we deze klassieke inzichten met eigen ervaringen en gaan we slijpen aan ons karakter. Michiel Buis zal ons meenemen in de stoïcijnse filosofie als geneesmiddel. Kun je gezond zijn terwijl je ziek bent? En ziek zijn terwijl je gezond bent?

Dag 5: Voorbij de Ziekte
16 augustus

Op deze laatste cursusdag brengen we de inzichten van de voorafgaande dagen samen en sluiten we gezamenlijk af.

Studiebelasting en lesmateriaal

Deze cursus bestaat uit 31 contacturen en (optioneel) enkele uren zelfstudie. Bij de cursus wordt een reader op de eerste dag ter beschikking gesteld. De teksten uit deze reader komen vooraf ook op onze Digitale Leeromgeving beschikbaar voor deelnemers aan deze cursus. Het is niet verplicht om deze teksten vooraf te hebben gelezen, maar het verdient wel aanbeveling om alvast een blik te werpen. Je zult dan meer uit de cursus kunnen halen.

Data

Woensdag 12 augustus t/m zondag 16 augustus 2026

Aanvang woensdag om 10.30 uur, einde zondag om 12.30 uur met een afsluitende lunch.

Arrangementen

Arrangement 1: € 1.074,18 (inclusief 4 x diner met wijn, 5 x lunch en koffie/thee).

Arrangement 2: € 1.337,53 (arrangement 1 + standaardkamer en ontbijt).

Arrangement 3: € 1.384,09 (arrangement 1 + pluskamer en ontbijt).

Arrangement 4: € 1.419,05 (arrangement 1 + comfortkamer en ontbijt).

Wil je korting? Schaf dan de Gold Card aan of kijk of je in aanmerking komt voor ambassadeurskorting.

Docenten

Tiare van Paridon

Tiare van Paridon is filosoof en literatuurwetenschapper. Zij studeerde af met een onderzoek naar het denken over ziekte en de vraag of er plek is, binnen het medisch discours, om ruimte te geven aan de eigen ervaring van ziek zijn. Sinds 2020 werkt zij als freelancer bij Het Socratisch Gesprek in Amsterdam. Daarnaast organiseert ze leesgroepen, themagesprekken en filosofische workshops in het (kunst)onderwijs en bij cultuurinstellingen.

Baziel van Engelen

Baziel van Engelen is neuroloog en filosoof. Sinds 2024 is hij emeritus hoogleraar neurologie in het Radboudumc. Hij was actief als klinisch neuroloog en nog steeds als internationale wetenschapper, met een 700 wetenschappelijke artikelen en 50 promoties. Hij is lid van de Academia Europaea en sinds 2018 Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. ‘Chronisch ziek zijn en toch een goed leven leiden? Hoe doet je dat?’ met die vraag heeft hij zich bijna een halve eeuw beziggehouden. Als arts, filosoof, onderzoeker en patiënt.

Maaike Hommes

Maaike Hommes is universitair docent film- en literatuurwetenschappen en gender studies aan de Universiteit Leiden. Ze deed onderzoek naar medisch onverklaarde ziekte en houdt zich bezig met verschillende manieren waarop belichaamde ervaring betekenis krijgt in culturele uitingen. Ziekte is een individualiserende aangelegenheid. Tegelijkertijd staat de ervaring van ziekte nooit los van een wereld waarin ziekte betekenis krijgt. Haar onderzoek richt zich op deze betekenisstructuren en op hoe de gegeven betekenis van ziekte de zorg voor onszelf en anderen beïnvloedt.

Michiel Buis

Dr. Michiel Buis (1987) is gepromoveerd op de relatie tussen hedendaags en klassieke stoïcisme. In 2025 verscheen zijn boek 'De stoïcijnse school' bij uitgeverij Noordboek (co-auteur Dennis de Gruijter). Op 29 oktober 2026 zal 'Onvolmaakt leven: Seneca's tragedies en het stoïcijnse denken' uitkomen bij uitgeverij Boom, een persoonlijke zoektocht in het stoïcisme aan de hand van Seneca's tragedies.

Hans-Georg Eilenberger

Hans-Georg Eilenberger is universitair docent aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. Zijn onderzoek richt zich op de fenomenologie van lichamelijkheid, met bijzondere nadruk op de geleefde ervaring van ouderen. Naast het werken met filosofische begrippen maakt hij ook gebruik van kwalitatieve onderzoeksmethoden en is hij geïnteresseerd in de filosofische potentiaal van poëzie.