Zelfliefde en de Ander

Filosofische reflecties op onze eigenliefde

“Het ontwikkelen van zelfliefde is de diepste en meest wezenlijke – en zeker niet de makkelijkst haalbare – prestatie van een serieus en geslaagd leven.” – Harry G. Frankfurt in The Reasons of Love (2004).

Deze cursusweek staat in het teken van de relatie tussen zelfliefde en de liefde van en voor anderen. We onderzoeken samen wat de begrippen ‘liefde’, ‘zelf’ en ‘zelfliefde’ precies betekenen, en hoe ze gevormd en beïnvloed worden door onze interacties met de Ander. Daarbij komen thema’s aan bod zoals de moraliteit van zelfliefde; trots; narcisme als schijnzelfliefde; een feministisch perspectief op zelfbeminning; zelfliefde als politieke strijd om erkenning; zelfliefde als uitdrukking van hedofascisme en zelfliefde als een levenskunst.

Het thema van deze cursusweek is actueler en urgenter dan ooit. In onze samenleving groeit de belangstelling voor, en ook de behoefte aan kennis over zelfliefde en verbinding met anderen. Tegelijkertijd is het concept ‘zelfliefde’ sterk gepopulariseerd en wordt het vaak gereduceerd tot een product. Zelfhulpboeken en (therapeutische) coaching beloven zelfliefde, via soms oppervlakkige of zelfs misleidende boodschappen. Binnen deze commerciële context dreigt zelfliefde een consumptiegoed te worden, waarbij het risico bestaat dat we voorbijgaan aan diepere ethische en relationele dimensies.

Als een rode draad door deze cursus loopt de vraag: ‘Is zelfliefde een soloproject van het ego – een vorm van navelstaren – of is ze juist doordrenkt van de aanwezigheid van anderen?’ Deze vraag onderzoeken we aan de hand van interactieve lezingen, workshops, meditaties, schrijfopdrachten, en poëtische en muzikale bijdragen.

Samira van de Meulengraaf modereert. Met bijdragen van Rogier Huffnagel, Katrien Schaubroeck, Babs Gons, Jacques Bos, Kobi Wapenaar, Michel Dijkstra, Martha Claeys, Maarten Doorman, Martin Appelo, Valerie Granberg, Sara Bax, Daan Borrel, Gloria Wekker, Nathan de Vries, Thijs Lijster en Christianne Verheugd.

Voor wie?

Voor iedereen met een filosofische belangstelling voor thema’s als het Zelf en de Ander, de filosofie van de liefde, maatschappelijke vraagstukken rondom zelfliefde en eigentijdse gedrags- en identiteitskwesties. De week is daarnaast bijzonder boeiend voor wie wil bijdragen aan een theoretisch fundament voor zelfliefde binnen de filosofie én een scherper inzicht wil ontwikkelen in hoe zelfliefde zich manifesteert en (h)erkend kan worden in de alledaagse menselijke praktijk.

Filosofische voorkennis voor deze cursus is niet vereist. Wél helpt het als je al eerder hebt nagedacht over deze thema’s en bereid bent je eigen ervaringen en vragen hierover verder te onderzoeken.

Wat leer je?

Je wordt uitgenodigd om ethische dilemma’s en relationele complexiteiten rondom zelfliefde te onderzoeken en de eigen opvattingen hierover kritisch te bevragen. Je maakt kennis met diverse filosofische perspectieven op zelfliefde, vanuit existentialistische, ethische, sociale, politieke en relationele invalshoeken. Door inzichten uit zowel westerse als oosterse tradities, waaronder denkers als Harry Frankfurt, Iris Murdoch, Zhuang Zi, Jean-Jacques Rousseau en Emmanuel Levinas krijg je een rijk en genuanceerd beeld.

Dankzij interactieve workshops, creatieve oefeningen en meditaties ontwikkel je vaardigheden zoals kritisch denken, filosofische reflectie, aandachtig luisteren en het loslaten van het zogenaamde ‘ego-denken’. Bovendien wordt er een intersubjectieve blik gestimuleerd, waarmee je de dynamiek tussen Zelf en Ander beter kan begrijpen en vervolgens kan toepassen in het dagelijks leven.

Het doel van de cursusweek is om tot een herinterpretatie van zelfliefde te komen die filosofisch houdbaar, conceptueel nauwkeurig en maatschappelijk relevant is; als weerlegging van de neoliberale, individualistische modellen van zelfliefde die vaak moreel en relationeel tekortschieten.

Programma

Dag 1: Wat is (zelf)liefde?

Het woord ‘liefde’ wordt veelvuldig gebruikt, maar kent geen eenduidige definitie. Voor filosofen is de metafysica van liefde moeilijk te vangen. De activist bell hooks, auteur van all about love: new visions (2001), stelt dat we onze harten pas kunnen openen voor de kracht van de liefde wanneer we erkennen hoe beperkt onze theoretische en praktische kennis ervan is. De wijdverspreide verwarring over de betekenis van liefde bemoeilijkt volgens haar het vermogen om lief te hebben. Een gedeelde, algemeen aanvaarde definitie zou de liefdesdaad minder mystificeren. Met Rogier Huffnagel, Katrien Schaubroeck en Babs Gons.

Dag 2: Wie ben ik?

De filosoof Georg Simmel stelde ooit: ‘Zonder de blik van de Ander kunnen we niet authentiek zijn.’ Oftewel: de menselijke natuur is relationeel. Maar hoe kunnen we dit begrijpen als het gaat over begrippen die slaan op het individu; op dat zogenoemde ‘zelf’?

De existentialistische filosoof Jean-Paul Sartre scheef in zijn beroemde werk Het Zijn en het Niet (1943) de ‘Ander’ met een hoofdletter. Omdat de blik van de ‘Ander’ er niet een van een specifieke, concrete persoon is, maar een afstandelijk gezichtspunt representeert dat door elke concrete ander (met een kleine letter) ingenomen kan worden. Dankzij de ontmoeting met anderen worden we ons bewust van onszelf. En misschien nog wel belangrijker: dankzij het perspectief van de Ander kunnen we van onszelf leren houden. Met Jacques Bos, Kobi Wapenaar, Michel Dijkstra en Martha Claeys.

Dag 3: Zelfliefde in de context van relaties

“De liefde voor zichzelf is een natuurlijk gevoel. Het doet elk dier waken voor zijn zelfbehoud; en bij de mens wekt het, gestuurd als het dan wordt door de rede en getemperd door het medelijden, op tot de medemenselijkheid en deugdzaamheid.” – Jean-Jacques Rousseau in Vertoog over de ongelijkheid (1755).

Filosoof David K. Clark beweert dat het begrip ‘zelfliefde’ zich in de menselijke geschiedenis heeft gepresenteerd als een ambigu begrip, met zowel positieve als negatieve connotaties. De zelfliefde die gepaard gaat met obsessie voor het zelf, zelfverheerlijking en egoïsme wordt steevast als moreel verwerpelijk beschouwd. Daarentegen wordt zelfliefde vanuit zelfrespect en uit een nederige en gezonde erkenning van menselijke waarde als positief beoordeeld.

Dit roept een belangrijke vraag op. Bevinden we ons in een egoïstische tijdsgeest en leven we in een narcistische samenleving, waarbij er een overmatige focus is op het zelf – ons zogenoemde “dikke-ik” – en is er een teveel aan zelfliefde? Of zijn we juist eenzamer en angstiger geworden als gevolg van de individualisering van de hedendaagse tijd, die ons vervreemdt van de sociale verbinding met anderen? Met Maarten Doorman, Martin Appelo, Valerie Granberg en Sara Bax.

Dag 4: Zelfliefde als een politieke strijd om erkenning

Een positieve relatie tot het zelf kan enkel ontstaan vanuit de ervaring van de erkenning van anderen, stelt Axel Honneth in De Strijd om Erkenning (1992). De drie vormen van erkenning die nodig zijn, aldus Honneth, om een positief zelfbeeld te ontwikkelen, zijn: liefde, rechten en sociale achting. Deze worden respectievelijk verkregen, zo betoogt hij, via onze familie, het rechtssysteem en de gemeenschap waarin we leven. Blijkbaar hebben we dus de liefdevolle erkenning nodig van familie, de wet en de sociale gemeenschap om onze zelfliefde te kunnen ontwikkelen.

Daarom richten we ons op de vierde dag op de ongelijkheid in de toegang en de mogelijkheid tot zelfliefde. We starten met een inspirerende lezing door Daan Borrel die vanuit een feministisch perspectief ingaat op zelfbeminning, seksualiteit en lichamelijkheid. Vervolgens belicht Gloria Wekker hoe racisme, seksisme en koloniale erfenissen onze zelfliefde beïnvloeden, en hoe zelfliefde binnen gemarginaliseerde gemeenschappen kan functioneren als een daad van verzet en een zoektocht naar (politieke) erkenning. Daarna bespreekt Nathan de Vries, aan de hand van de filosofie van Frantz Fanon, het contrast tussen ‘zwarte zelfliefde’ en ‘witte zelfliefde’. Thijs Lijster geeft een kritische lezing over zelfliefde als een vorm van hedofascisme.

Dag 5: Zelfliefde als levenskunst

Zelfliefde vraagt niet alleen om liefde en erkenning van anderen – zoals zichtbaar in familiaire relaties, in de wet en in sociale status binnen een gemeenschap – maar omvat ook liefde voor de Ander. In zelfliefde scheppen we namelijk ruimte voor zowel het ‘andere’ perspectief als voor de concrete ander die ons vormt. Zelfliefde en liefde voor de medemens staan dus niet in een eenvoudige oorzaak-gevolgrelatie, maar zijn fundamenteel met elkaar verweven. Christianne Verheugd gaat ons helpen dit te vertalen naar een beeld, een beweging en misschien een paar woorden.

Studiebelasting en lesmateriaal

Deze cursus bestaat uit 31 contacturen en (optioneel) enkele uren zelfstudie.

Er wordt een reader op de eerste dag van de cursus ter beschikking gesteld. De teksten uit deze reader komen vooraf ook op onze Digitale Leeromgeving beschikbaar voor deelnemers aan de cursusweek. Het is niet verplicht om deze teksten vooraf te hebben gelezen, maar het verdient wel aanbeveling om er alvast een blik op te werpen.

Data

Maandag 12 oktober t/m vrijdag 16 oktober 2026.

Aanvang maandag om 10.30 uur, einde vrijdag om 12.30 uur met een afsluitende lunch.

Deelname

Arrangement 1: € 1.074,18 (inclusief 4 x diner met wijn, 5 x lunch en koffie/thee).

Arrangement 2: € 1.337,53 (arrangement 1 + standaardkamer en ontbijt).

Arrangement 3: € 1.384,09 (arrangement 1 + pluskamer en ontbijt).

Arrangement 4: € 1.419,05 (arrangement 1 + comfortkamer en ontbijt).

Wil je korting? Schaf dan de Gold Card aan of kijk of je in aanmerking komt voor ambassadeurskorting.

Docenten

Samira van de Meulengraaf

Samira van de Meulengraaf is filosoof van de gedragswetenschappen en filosofisch practicus in opleiding. Voor haar onderzoek naar de invloed van een donorvader op het leven van een donorkind ontving ze een KNAW Onderwijsprijs. Daarnaast is ze auteur van 'Wat moet ik zonder jou? Familiegeheimen in de Tweede Wereldoorlog' (2019). In 2025 liep ze stage bij het cursusinstituut van de ISVW, waar ze onder meer de cursusweken 'Filosofie en AI' en 'Zelfliefde en de Ander: filosofische reflecties op onze eigenliefde' programmeerde. Inmiddels werkt ze bij de ISVW als cursuscoördinator en webredacteur.

Rogier Huffnagel

Rogier Huffnagel is executive en transitional coach en filosoof. Hij studeerde filosofie aan de Universiteit van Leiden. Hij begeleidt al tien jaar top executives en professionals. Hij brengt mensen bij hun talent om hun eigen maat te kennen, inspireert bij transities en is klankbord en adviseur. Daarnaast is hij actief als bestuurslid bij Foundation Walk of Hope.

Katrien Schaubroeck

Katrien Schaubroeck is als hoogleraar verbonden aan de Universiteit Antwerpen. Ze is gespecialiseerd in meta-ethiek, morele psychologie en de filosofie van de liefde. Van haar hand verschenen onder andere 'The normativity of what we care about: A love-based theory of practical reason' (proefschrift, 2013) en 'Iris Murdoch: een filosofie van de liefde' (2020).

Babs Gons

Babs Gons is schrijver, dichter, performer, presentator, programmamaker en voormalig Dichter der Nederlanden. Al meer dan twee decennia is zij een toonaangevende stem binnen de Nederlandse letteren. Ze wordt geroemd om haar menselijkheid, maatschappelijke betrokkenheid en heldere taal, maar ook om haar inzet om anderen een podium te bieden. Als maker, curator en initiatiefnemer speelde zij een beslissende rol in de ontwikkeling van spoken word-poëzie in Nederland.

Jacques Bos

Jacques Bos is universitair hoofddocent bij de Afdeling Filosofie van de Universiteit van Amsterdam. Hij studeerde geschiedenis, politieke wetenschappen en filosofie aan de Universiteit Leiden en promoveerde in 2003 aan dezelfde universiteit op een studie naar het begrip ‘karakter’ in de zeventiende en achttiende eeuw. In 2013 publiceerde hij Het ongrijpbare zelf, waarin hij ideeën en vooronderstellingen over het zelf in de westerse filosofische traditie onderzoekt. Andere thema’s in zijn onderzoek zijn de filosofie van de geesteswetenschappen, in het bijzonder de geschiedenis, en de geschiedenis van het denken over historische tijd en onze verhouding tot het verleden.

Kobi Wapenaar

Kobi Wapenaar is beeldend kunstenaar, schilder- en tekendocent. Al ruim 30 jaar geeft ze schilderlessen en schilderworkshops, zowel aan particulieren als aan bedrijven: van een klein familie- of vriendenfeest tot aan teambuildingsuitjes voor organisaties. Bij al de schilderactiviteiten ligt het accent zoveel mogelijk op het uitgaan van persoonlijke leerwensen. Haar eigen beeldend werk bestaat uit schilderijen en sinds een aantal jaren ook beelden, afwisselend in steen, keramiek, hout of brons. Ze laat zich graag inspireren door andere/oude culturen, reizen. Wat haar met name boeit is hoe mensen uit verschillende tijden en plaatsen hun leven vorm en betekenis geven.

Michel Dijkstra

Michel Dijkstra is onafhankelijk geleerde op het gebied van oosterse filosofie en westerse mystiek. Hij studeerde filosofie, journalistiek en Sanskriet en promoveerde met een vergelijkend onderzoek over eenheid en veelheid bij Dōgen en Meister Eckhart. In 2025 verscheen zijn boek 'Spiegel van hemel en aarde'. Bij ISVW Uitgevers publiceerde hij onder andere 'Inleiding taoïstische filosofie' (red., 2015) en 'De essentie van Dōgen' (2020). Hij schrijft regelmatig artikelen voor Filosofie Magazine en verzorgt verschillende cursussen over oosters denken bij de ISVW en andere instellingen.

Martha Claeys

Martha Claeys is gepromoveerd aan de Universiteit Antwerpen op trots als morele emotie, waarover ze in 2023 'Trots. De filosofie van een emotie' publiceerde. Dit boek won de Socratesbeker in 2024. Martha is als onderzoeker verbonden aan de Universiteit Antwerpen. Samen met Lotte Spreeuwenberg maakt ze de filosofische podcast Kluwen.

Maarten Doorman

Maarten Doorman is filosoof, schrijver en medewerker van NRC. Hij doceerde filosofie en ideeëngeschiedenis aan Universiteit Maastricht en de Vrije Universiteit. Enkele boeken van zijn hand zijn 'De romantische orde; Rousseau en ik. Over de erfzonde van de authenticiteit' en 'Een jager in het woud'. Zijn meest recente boek is' Mijn vader en ik', een boek dat zelfliefde, (valse) bescheidenheid en authenticiteit aan de hand van een klassieke Vatersuche bespreekt.

Martin Appelo

Martin Appelo is vrijgevestigd psycholoog en publicist. Hij geeft consulten, supervisie, lezingen en workshops op basis van jarenlange ervaring met ernstig psychisch lijden en met interactieproblemen tussen mensen en binnen teams. Hij denkt ‘out of the box’ en brengt complexe situaties terug tot simpele feiten en wetmatigheden waarvoor vaak verrassend eenvoudige oplossingen zijn. Bekende boektitels van zijn hand: '(H)echt niet’ (2020), ‘Red de Alfawolf’ (2019), ‘Verslagen door het Tuchtrecht’ (2019), ‘Leren Lijden’ (2016), ‘Waarom veranderen meestal mislukt’ (2014), ‘Socratisch Motiveren’ (2014), ‘Een Spiegel voor Narcisten’ (2013), en ‘Het Gelaagde Brein’ (2011). 

Valerie Granberg

Valerie Granberg is filosoof en fotograaf. Ze schrijft voor Filosofie Magazine, publiceerde het filosofische kookboek Diner Pensant, spreekt op festivals en evenementen over filosofische zelfzorg en promoveert aan de Universiteit Antwerpen op jaloezie en medevreugde.

Daan Borrel

Daan Borrel schrijft essays, proza en theater. In 2018 verscheen 'Soms is liefde dit', haar verhalende en persoonlijke essay over verlangen en seksualiteit. Samen met Milou Deelen schreef ze het boek 'Krabben – van vrouw tot vrouw' (2020). In datzelfde jaar verscheen ook haar boek 'Jaar van het nieuwe verhaal', waarin Borrel de menstruatiecyclus leidend laat zijn voor een nieuwe betekenis van tijd, intimiteit en liefde. In 2024 verscheen haar romandebuut 'De dragers', dat genomineerd werd voor de Libris Literatuurprijs. In februari 2026 verschijnt 'Rechts verpest onze seks'.

Gloria Wekker

Gloria Wekker is sociaal-cultureel antropoloog en emerita professor in Gender Studies aan de Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht. Haar academische werk omvat o.a. The Politics of Passion; Women´s sexual Culture in the Afro-Surinamese Diaspora (2006), waarvoor ze de Ruth Benedict Prize van American Anthropological Association ontving en Witte Onschuld; Paradoxen van Kolonialisme en Ras (2018). Daarnaast is zij met Caleidoscopische Visies; de Geschiedenis van de zwarte, migranten en vluchtelingen vrouwenbeweging in Nederland (2024) verbonden aan de introductie van intersectioneel denken in Nederland. In 2026 verschijnt de publicatie The Gloria Wekker Reader (DUP). Zij schrijft ook poëzie en proza. Op dit moment werkt ze aan een kritische-fabulatie prozatekst, Families navigating Empire, die de levens van haar grootouders en ouders vertelt. Haar werk is gewijd aan de ontwikkeling van Zwarte feministische Diaspora Studies.

Nathan de Vries

Nathan de Vries is presentator en programmamaker. Hij werd bekend bij het grote publiek bij BNNVARA. Hij presenteerde de online variant van de Keuringsdienst van Waarde en maakt momenteel programma’s bij omroep HUMAN/VPRO. Hij is een van de makers van het radioprogramma Wat blijft, en presenteert afwisselend Een Uur Cultuur en de Publieke Tribune. Ook werkt hij momenteel aan een nieuwe audiodocumentaire voor OVT, over de verborgen gedeelde geschiedenis van Nederland, Ghana en Indonesië. In zijn werk gaat het over human interest, identiteit, dialoog, koloniaal verleden, en sociale thema’s, vaak vanuit een persoonlijke, reflectieve invalshoek.

Thijs Lijster

Thijs Lijster is als kunst- en cultuurfilosoof verbonden aan de Faculteit der Letteren van de Rijksuniversiteit Groningen. Hij publiceerde onder meer de boeken De grote vlucht inwaarts (2016), Kijken, proeven, denken (2019) en Wat we gemeen hebben (2022), die alledrie op de shortlist van de Socrates wisselbeker stonden. Lijster ontving daarnaast de Boekman dissertatieprijs en de KANTL essayprijs. Zijn recentste boek is Frankfurter Schule (2023) en hij werkt momenteel aan een boek over hedofascisme.