Tussen Arendt en Levinas

Naar een filosofie van de relatie

Twee denkers die meer dan ooit in de schijnwerpers staan zijn Hannah Arendt en Emmanuel Levinas. De ervaring van het totalitaire geweld heeft beiden aangezet tot een zoektocht naar een radicaal op relatie gerichte filosofie. Bij Arendt leidt dat tot een visie op handelen en spreken in de publieke ruimte, bij Levinas tot een visie op verantwoordelijkheid tussen het ik en de ander. We zullen zien hoe hun relationele denken nieuwe mogelijkheden biedt, die zowel het individualisme van het marktdenken als de xenofobie van het populisme doorkruisen.

Arendt en Levinas zijn allebei joodse denkers in de ‘diaspora’, beider levens getekend door de terreur en de genocide van de totalitaire staat. Ze zijn voluit generatiegenoten, en ze zijn beiden geworteld in de nieuwe fenomenologische benadering in de 20ste-eeuwse filosofie, waarin het aloude denken in ‘essenties’ tegenover een nieuwe aandacht voor de verschijnselen, ja de schijn wordt gesteld; toch hebben ze elkaars werk niet gekend en verwijzen ze dus niet naar elkaar.

De ervaring van het totalitaire geweld tussen mensen waarin de wereld wordt gereduceerd tot een gesloten ruimte van discipline en identiteit, heeft beiden aangezet tot een zoektocht naar een radicaal op relatie gerichte filosofie. Die gaan we in deze week nader bestuderen. Niet de mens als autonoom individu, maar de relatie tussen de mensen komt voor Arendt en Levinas op de eerste plaats. Bij de eerste leidt dat tot een visie op het handelen en spreken in de publieke ruimte, bij de laatste tot een visie op verantwoordelijkheid tussen het ik en de ander. We zullen zien hoe ethiek, politiek en religie elkaar bij beiden op een fascinerende manier aanvullen, en hoe hun relationele denken hen tevens leidt naar een onderzoek naar de mogelijkheid van nieuwe gemeenschappen tussen mensen, die zowel het individualisme van het marktdenken als de xenofobie van het populisme doorkruisen.

Laurens ten Kate doceert. Zijn nieuwe boek Tussen markt en volk. Vrijzinnig-religieuze vragen aan een neoliberale wereld (ISVW Uitgevers, maart 2026) zal naast de teksten van Arendt en Levinas als een rode draad door deze zomerweek lopen. In de eerste twee dagen krijg je een inleiding in beider leven en werk. In de laatste drie dagen gaan we in op de zoektocht die hun denken verbindt: is een filosofie van de relatie mogelijk? We vergelijken Arendt en Levinas, en proberen zo meer vat te krijgen op de vragen die hen dreven. In de lessen lezen we geselecteerde tekstfragmenten en kijken we naar beelden, die ons beide dichter bij de twee denkers kunnen brengen.

Voor wie?

Voor wie interesse heeft in het denken van Hannah Arendt en Emmanuel Levinas en dit wil uitdiepen. Je het geen voorkennis nodig om een cursus bij de ISVW te volgen.

Wat leer je?

In de summerschool maak je kennis met de ideeën van Hannah Arendt en Emmanuel Levinas. Je leert hoe hun analyses met elkaar samenhangen en verschillen, en wat ze impliceren.

Programma

Hieronder volgt een voorlopig programma; het definitieve, gedetailleerde programma verschijnt begin juli 2026 op de site van de ISVW, en zal aan voor hen die zich hebben aangemeld, samen met het te lezen tekstmateriaal, op de digitale leeromgeving van de ISVW te vinden zijn.

Dag 1: Maandag 17 augustus 2026
10.30 – 13.00: Kennismaking en inleidend college
Wie zijn Hannah Arendt en Emmanuel Levinas?
Waarom richten we ons deze zomerweek op hun denken als een ‘filosofie van de relatie’?
Wat heeft dit relatie-denken te maken met de actualiteit van hetgeen nu dikwijls ‘de nieuwe wereldorde’ wordt genoemd? We lezen fragmenten uit Tussen markt en volk, met name uit hoofdstuk I, II.2 en II.3 en III.1.
14.00 – 17.00: we lezen een exemplarisch fragment uit het werk van Arendt en één uit dat van Levinas, en wel uit Arendt’s Het leven van de geest (Boek I: Denken), en uit Levinas’ boek De tijd en de ander.
19.30 – 21.00: visuele en muzikale reflectie

Dag 2: Dinsdag 18 augustus 2026
9.30 – 13.00: Gedeelde invloeden (1)
Heidegger en de fenomenologie
Close reading van relevante tekstfragmenten
14.00 – 17.00: vervolg
Andere gesprekspartners binnen en buiten de fenomenologie: onder meer Friedrich Nietzsche, Karl Jaspers, Maurice Blanchot
Close reading van relevante tekstfragmenten
19.30 – 21.00: visuele en muzikale reflectie

Dag 3: Woensdag 19 augustus 2026
9.30 – 13.00: Gedeelde invloeden (2)
Wat is de impact van het jodendom en van het joodse messianisme op de filosofie van deze twee denkers? Hoe verhouden zij zich vanuit hun seculiere wereld tot deze bron?
Close reading van relevante tekstfragmenten
14.00 – 17.00: vervolg
Arendt en het zionisme; Levinas en de Talmoed
Close reading van relevante tekstfragmenten
19.30 – 21.00: visuele en muzikale reflectie

Dag 4: Donderdag 20 augustus 2026
9.30 – 13.00: Arendt en Levinas in de 21^ste eeuw…
Wat kan een ‘filosofie van de relatie’ betekenen voor onze tijd?
Politieke, sociale en ethische implicaties van beider werk
Naar een andere invulling van democratie: de vraag naar de gemeenschap
Uitstapjes naar andere denkers die op deze punten raken aan Arendt en Levinas: onder meer Karl Marx, Friedrich Nietzsche, Maurice Blanchot en Georges Bataille, Claude Lefort, Michel Foucault, Jacques Derrida, Hans Jonas
Close reading van relevante tekstfragmenten, ook uit Tussen markt en volk (met name hoofdstuk III en IV)
14.00 – 17.00: vervolg
Close reading van relevante tekstfragmenten
19.30 – 21.00: visuele en muzikale reflectie

Dag 5: Vrijdag 21 augustus 2026
9.30 – 13.00: Afronding
We kijken en luisteren naar korte fragmenten uit interviews met Arendt en Levinas, en stellen onszelf de vraag: wat hebben we geleerd? En met welke kwesties moeten we verder?

Studiebelasting en lesmateriaal

Deze cursus bestaat uit 31 contacturen en (optioneel) enkele uren zelfstudie. Bij de cursus wordt een reader op de eerste dag ter beschikking gesteld. De teksten uit deze reader komen vooraf ook op onze Digitale Leeromgeving beschikbaar voor deelnemers aan deze cursus. Het is niet verplicht om deze teksten vooraf te hebben gelezen, maar het verdient wel aanbeveling om alvast een blik te werpen. Je zult dan meer uit de cursus kunnen halen.

Deelnemers dienen zelf het volgende boek aan te schaffen (niet inbegrepen in cursusgeld):
Tussen markt en volk. Vrijzinnig-religieuze vragen aan een neoliberale wereld door Laurens ten Kate. ISVW Uitgevers, maart 2026.

Data

Maandag 17 augustus t/m vrijdag 21 augustus 2026

Aanvang maandag om 10.30 uur, einde vrijdag om 12.30 uur met een afsluitende lunch.

Arrangementen

Arrangement 1: € 1.074,18 (inclusief 4 x diner met wijn, 5 x lunch en koffie/thee).

Arrangement 2: € 1.337,53 (arrangement 1 + standaardkamer en ontbijt).

Arrangement 3: € 1.384,09 (arrangement 1 + pluskamer en ontbijt).

Arrangement 4: € 1.419,05 (arrangement 1 + comfortkamer en ontbijt).

Wil je korting? Schaf dan de Gold Card aan of kijk of je in aanmerking komt voor ambassadeurskorting.

Docenten

Laurens ten Kate

Laurens ten Kate was hoofddocent filosofie en religiewetenschap en is emeritus hoogleraar Vrijzinnige religiositeit en humanisme, beide aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht. Ten Kate schreef onder andere een 'Encyclopedie van de filosofie'(2007), '25 Eeuwen theologie. Teksten en toelichtingen' (met Marcel Poorthuis, 2017), en recentelijk 'Wereldtijd. Essay over de vraag van de vreemdeling' (2025). Vanaf november 2025 is hij emeritus. Ten Kate is gespecialiseerd in de naoorlogse en hedendaagse continentale, vooral Franse cultuur- en godsdienstfilosofie, en doet onderzoek over globalisering, secularisering, geweld, de verhouding tussen humanisme en religie, en verbeeldingstheorie. Hij verzorgde en verzorgt aan de ISVW cursussen over o.m. Hannah Arendt (met Dirk De Schutter), Hartmut Rosa, Michel Foucault, Jacques Derrida (met Jan Flameling), Peter Sloterdijk.