We interviewden Petra Niessen- de Bruijn over haar ervaringen met de Ubuntu MOOC. Petra is werkzaam als docent Frans en Unesco-coördinator op het Lyceum Sancta Maria in Haarlem. De Ubuntu MOOC is een online opleiding waar je a.d.h.v. de Afrikaanse Ubuntu-filosofie in elf modules leert samen te bouwen aan een inclusieve en duurzame wereld,
Waarom ben je de Ubuntu MOOC aan de ISVW gaan doen?
“Het begon allemaal indirect, via mijn dochter. Zij werkte een tijd in een weeshuis in Ghana. Ze kwam thuis met verhalen die me raakten. Van haar leerde ik de betekenis van Ubuntu. Het raakte me en maakte me nieuwsgierig. Vanuit die nieuwsgierigheid ben ik boeken gaan lezen, o.a. van Nelson Mandela en Desmond Tutu, documentaires gaan bekijken, en op zoek gegaan naar wat er onder de oppervlakte zat van deze levenswijsheid.
In 2016 nam ik een sabbatical en bracht ik enkele maanden door in Senegal, onder andere om scholen te bezoeken. Wat ik daar ontdekte, voelde diep vertrouwd en tegelijk als een uitnodiging: er is een andere manier van zijn, van samenleven. Ik leerde over Interbeing (onderlinge afhankelijkheid), over hoe filosofie in Afrika niet alleen wordt gedacht, maar ook geleefd. Tijdens mijn retraites bij zenmeester Thich Nhat Hanh raakte ik eerder al geïnspireerd door het begrip Interbeing, Interconnectedness.
Steeds weer kwam Ubuntu op mijn pad: “Ik ben omdat wij zijn.” De eenvoud én kracht van dat principe, en de manier waarop het zowel spiritueel als maatschappelijk gedragen wordt, raakt me. Toen ik de Ubuntu MOOC van de ISVW ontdekte, voelde het als een logische stap. Niet zomaar een cursus, maar een verdieping van wat ik al jaren aanvoelde: dat we in onze verhardende en polariserende samenleving opnieuw moeten leren mens te zijn, in relatie tot elkaar en tot de wereld. Dit geldt vanzelfsprekend ook in de relatie tot mijn leerlingen.”
Wat heb je eraan gehad in je werk?
“De Ubuntu-opleiding gaf woorden aan iets wat ik in mijn werk al langer probeerde te integreren en toe te passen, vooral als mentor: echt aanwezig zijn voor leerlingen, hen zien, luisteren zonder oordeel. Maar ook: ruimte maken voor hun verhalen, hun worstelingen én hun kracht. Ubuntu gaf me niet alleen een taal, maar ook praktische handvatten. In plaats van straffen of uitsluiten, vraag ik me nu af: hoe kunnen we verbinden, helen, reflecteren? Zodat je van de gemaakte misstappen, fouten een leerproces kunt doorlopen, waarin alle betrokken partijen ook van elkaar kunnen leren. Hoe maken we ruimte voor verzoening in plaats van verharding?
Ik ben gaan werken met principes uit restorative justice, zoals Indaba (betrokken besluitvorming of burgerfora) uit Zuid-Afrika, waarbij we niet alleen spreken óver conflicten, maar mét elkaar praten, vaak met behulp van een ‘talking stick’. Op school zoek ik naar manieren om scholieren te laten oefenen in empathie, inzicht, gemeenschapszin. Jongeren leren niet alleen van cijfers en feiten, maar vooral van mensen en betekenissen. In mijn onderwijs probeer ik hun horizon te verruimen en hun wereld groter te maken. Niet blijven steken in de eigen bubbel. Ik probeer ze in contact te brengen met de ander om zo tot meer empathie en betrokkenheid te komen. Ubuntu leerde me: elk moment in de klas is een kans om een gemeenschap te bouwen. Tevens ben ik bezig een lessenserie te maken over Ubuntu voor mijn lessen Frans.”
Wat wil je meegeven aan anderen – collega’s, jongeren, scholen?
“We leven in een samenleving die vaak draait om tekort: we moeten harder, beter, meer. Maar Ubuntu nodigt uit om te leven vanuit overvloed en dankbaarheid: we hebben elkaar, we zijn al verbonden. Jongeren worden daar gelukkiger van. Als ze ervaren dat ze ertoe doen, dat ze elkaar nodig hebben, dat ze samen iets moois kunnen maken, worden ze bewust van de kracht van gemeenschap.
Wat me het meest raakte in mijn reis, zijn de verhalen waarin mensen kozen voor verzoening, zelfs na het ondenkbare. Zoals het verhaal van de ouders van Amy Biehl, die, na de moord op hun dochter, het gesprek aangingen met de daders. Of de Palestijnse arts Izzeldin Abuelaish, die na de dood van zijn drie dochters weigerde om vanuit haat te gaan leven en handelen. Dat is Ubuntu in actie: de ander weer tot mens maken, jezelf niet verliezen in wrok, maar zoeken naar heelheid. ‘Real Ubuntu, beyond Ubuntu’, zoals Desmond Tutu het zo krachtig verwoordde. Het gelaat van de ander echt zien en beseffen en doorvoelen dat mijn menselijkheid diepgaand en onlosmakelijk verbonden is met die van de ander.
Dat is wat ik jongeren wil meegeven: je leeft niet alleen voor jezelf. In verbondenheid met anderen vind je je eigen menselijkheid terug. In het onderwijs hebben we de kans en de verantwoordelijkheid om dit elke dag opnieuw te oefenen en te bezigen. Niet alleen in wat we zeggen, maar ook in hoe we in het leven staan, wie we zijn en wat we doen. Menszijn als een dance of being. “Sawubona, ik zie jou.” “ Sikhona, hier ben ik.” “