Masterclass Het einde van de mens | Gehele cursus

Masterclass over drie kernteksten van Heidegger, Derrida en Levinas

De kernwaarden van het moderne humanisme staan in onze tijd ter discussie. Het antropoceen loopt ten einde. In de ‘posthumanistische’ tijd die daar volgens sommigen op volgt, zou voor het geloof in de ratio, de menselijke vooruitgang en de maakbare wereld geen plaats meer zijn. Kritiek op het humanisme klinkt echter al bij drie belangrijke en intrigerende filosofen in de twintigste eeuw: Martin Heidegger, Jacques Derrida en Emmanuel Levinas. In deze masterclass voeren Jan Flameling en Laurens ten Kate je binnen in drie beroemde teksten van deze denkers.

Steeds meer raken de kernwaarden van het moderne humanisme aan het wankelen: ons vertrouwen in de rede, ons geloof in de mens en in vooruitgang, en het idee dat de wereld maakbaar is. Nu we ons afvragen of het tijdperk van het antropoceen ten einde loopt, dienen zich nieuwe vragen aan. Wat blijft er over van het humanistische mensbeeld? En wat komt ervoor in de plaats?

De kritiek op het humanisme is niet nieuw. Al in de twintigste eeuw stelden drie van de meest invloedrijke en intrigerende filosofen fundamentele vragen bij het idee dat de mens het middelpunt van de wereld is: Martin Heidegger, Jacques Derrida en Emmanuel Levinas.

In deze nieuwe masterclass nemen Jan Flameling en Laurens ten Kate je mee in drie beroemde teksten van deze denkers. Ze geven college over de filosofische achtergronden en lezen de teksten vervolgens samen met de deelnemers in intensieve close reading-sessies.

Drie denkers. Drie radicale teksten. Eén urgente vraag: wat betekent het om mens te zijn in een tijd waarin het humanisme zelf ter discussie staat?

De weekenden van deze masterclass zijn ook afzonderlijk te volgen, maar we raden je sterk aan om minimaal twee weekenden te volgen die over de tekst van dezelfde denker gaan.

Voor wie?

Deze masterclass is voor iedereen die nieuwsgierig is naar de grote vragen van onze tijd: wat betekent het om mens te zijn, nu het vertrouwen in de mens, de vooruitgang en de maakbaarheid van de wereld steeds minder vanzelfsprekend is? Je hoeft geen filosofische voorkennis te hebben. Wel vragen we een open en onderzoekende houding en de bereidheid om je samen met anderen grondig te verdiepen in uitdagende teksten.

De masterclass is bijzonder geschikt voor wie zich wil laten uitdagen door Heidegger, Derrida en Levinas, en voor wie wil ontdekken wat hun denken ons vandaag nog te zeggen heeft over mens, wereld en toekomst. Of je nu al langer filosofie leest of juist voor het eerst echt de diepte in wilt: je bent van harte welkom.

Wat leer je?

In deze masterclass leer je drie invloedrijke filosofische teksten zelfstandig en nauwkeurig lezen en bevragen. Je maakt kennis met het denken van Heidegger, Derrida en Levinas en onderzoekt hoe zij het humanisme en ons beeld van de mens ter discussie stellen. Je leert bovendien hoe deze filosofische kritiek kan helpen om anders te kijken naar actuele vragen over mens, wereld en toekomst.

Programma

Weekend 1: Martin Heidegger

Zaterdag 6 en zondag 7 februari 2027

In zijn beroemde Brief over het humanisme uit 1947 bekritiseert Martin Heidegger Jean-Paul Sartres opvatting van het existentialisme als een humanisme. Tegelijk verwoordt hij in deze tekst de ommekeer in zijn eigen denken. Voor Heidegger dient de vraag naar het wezen van de mens gesteld te worden vanuit het denken van de verhouding van zijn tot erzijn. Erzijn betekent dan ook ek-sistentie. De mens hoort zich niet langer op te vatten als heer van de zijnden, maar als herder van zijn.

Weekend 2: Martin Heidegger

Zaterdag 27 en zondag 28 februari 2027

In zijn beroemde Brief over het humanisme uit 1947 bekritiseert Martin Heidegger Jean-Paul Sartres opvatting van het existentialisme als een humanisme. Tegelijk verwoordt hij in deze tekst de ommekeer in zijn eigen denken. Voor Heidegger dient de vraag naar het wezen van de mens gesteld te worden vanuit het denken van de verhouding van zijn tot erzijn. Erzijn betekent dan ook ek-sistentie. De mens hoort zich niet langer op te vatten als heer van de zijnden, maar als herder van zijn.

Weekend 3: Jacques Derrida

Zaterdag 20 en zondag 21 maart 2027

In zijn essay Ten einde de mens uit 1968 bouwt Jacques Derrida voort op Heideggers humanismekritiek, maar gaat hij ook een stap verder. Nu het mensbeeld van het moderne humanisme ‘ten einde’ is, moeten we juist een nieuw humanisme proberen te denken, een nieuw ‘doel’ voor de mensheid. Voor Derrida is dit ook een politiek vraagstuk: wat is democratie eigenlijk, dat kwetsbare experiment van de moderne tijd? En welk mensbeeld beantwoordt daaraan?

Weekend 4: Jacques Derrida

Zaterdag 10 en zondag 11 april 2027

In zijn essay Ten einde de mens uit 1968 bouwt Jacques Derrida voort op Heideggers humanismekritiek, maar gaat hij ook een stap verder. Nu het mensbeeld van het moderne humanisme ‘ten einde’ is, moeten we juist een nieuw humanisme proberen te denken, een nieuw ‘doel’ voor de mensheid. Voor Derrida is dit ook een politiek vraagstuk: wat is democratie eigenlijk, dat kwetsbare experiment van de moderne tijd? En welk mensbeeld beantwoordt daaraan?

Weekend 5: Emmanuel Levinas

Zaterdag 1 en zondag 2 mei 2027

Derrida stelt in ‘Ten einde de mens’ ook dat het humanisme de betekenis van de taal heeft verwaarloosd. Daarop bouwt Levinas voort in zijn Humanisme van de andere mens (1972). Is het gesprek tussen mensen, hoe we in dat gesprek betekenis aan elkaar en aan de wereld geven, niet de kern van een nieuw humanisme? Daarin staat de manier waarop ‘de andere mens’ tot mij spreekt centraal. Zo voorziet Levinas de kritiek van Heidegger van een ethische dimensie: het gaat niet om het ‘zijn’, maar om de medemens.

Weekend 6: Emmanuel Levinas

Zaterdag 22 en zondag 23 juni 2027

Derrida stelt in ‘Ten einde de mens’ ook dat het humanisme de betekenis van de taal heeft verwaarloosd. Daarop bouwt Levinas voort in zijn Humanisme van de andere mens (1972). Is het gesprek tussen mensen, hoe we in dat gesprek betekenis aan elkaar en aan de wereld geven, niet de kern van een nieuw humanisme? Daarin staat de manier waarop ‘de andere mens’ tot mij spreekt centraal. Zo voorziet Levinas de kritiek van Heidegger van een ethische dimensie: het gaat niet om het ‘zijn’, maar om de medemens.

Studiebelasting en lesmateriaal

Elk weekend bestaat uit 9 contacturen, in totaal 45 contacturen voor de gehele masterclass. Daarnaast besteed je voorafgaand aan ieder weekend ongeveer 2 à 3 uur aan zelfstudie.

De drie teksten zullen voor de cursisten beschikbaar zijn in een reader en op de digitale leeromgeving van de ISVW. Vooraf lezen is niet verplicht, maar we raden het van harte aan: je haalt zo nog meer uit de bijeenkomsten.

Data

Zaterdag 6 en zondag 7 februari 2027.

Zaterdag 27 en zondag 28 februari 2027.

Zaterdag 20 en zondag 21 maart 2027.

Zaterdag 10 en zondag 11 april 2027.

Zaterdag 1 en zondag 2 mei 2027.

Zaterdag 22 en zondag 23 mei 2027.

Zaterdag van 10.30 uur tot zondag 12.30 uur met een afsluitende lunch.

Docenten

Jan Flameling

Jan Flameling studeerde filosofie in Groningen, Amsterdam, Keulen en Berkeley. Hij geeft al meer dan 25 jaar les aan de ISVW. Vanuit Filosofisch Bureau Ataraxia geeft hij cursussen, trainingen en seminars aan bedrijven en particulieren over allerhande wijsgerig-ethische onderwerpen.

Laurens ten Kate

Laurens ten Kate was hoofddocent filosofie en religiewetenschap en is emeritus hoogleraar Vrijzinnige religiositeit en humanisme, beide aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht. Ten Kate schreef onder andere een 'Encyclopedie van de filosofie'(2007), '25 Eeuwen theologie. Teksten en toelichtingen' (met Marcel Poorthuis, 2017), en recentelijk 'Wereldtijd. Essay over de vraag van de vreemdeling' (2025). Vanaf november 2025 is hij emeritus. Ten Kate is gespecialiseerd in de naoorlogse en hedendaagse continentale, vooral Franse cultuur- en godsdienstfilosofie, en doet onderzoek over globalisering, secularisering, geweld, de verhouding tussen humanisme en religie, en verbeeldingstheorie. Hij verzorgde en verzorgt aan de ISVW cursussen over o.m. Hannah Arendt (met Dirk De Schutter), Hartmut Rosa, Michel Foucault, Jacques Derrida (met Jan Flameling), Peter Sloterdijk.