Filosofie en kunst in renaissance en barok

Van mens in het middelpunt naar een wereld in beweging

De overgang van de renaissance naar de barok brengt ingrijpende veranderingen met zich mee. Langgekoesterde ideeën over de plaats van de mens in de kosmos moeten het afleggen tegen nieuwe inzichten. In deze cursus bekijken we de historische ontwikkelingen in de filosofie en diverse kunstvormen van 1450 tot 1750. We bespreken niet alleen hoogtepunten uit Noord- en Zuid Europa, maar onderzoeken ook de invloed vanuit de Arabische wereld. Met Karin Braamhorst, Albert van der Schoot en gastsprekers Koert Debeuf, Josée Claassen, Marieke Kuipers en Gerard van der Leeuw.

In de vijftiende en zestiende eeuw worden de zekerheden van de Middeleeuwen langzamerhand minder vanzelfsprekend. Het humanisme van die periode is geen absolute breuk met de religieuze basis van de filosofische reflectie, maar filosofen, kunstenaars en geleerden laten zich nu sterker inspireren door de Oudheid. Van de Griekse filosofen wint Plato terrein op Aristoteles, en van de Romeinen wordt Cicero het grote voorbeeld, met zijn doordachte taalgebruik en zijn promotie van de cultura animi (‘verzorging van de geest’).

De overgang van Middeleeuwen naar Renaissance mag dan op de meeste terreinen heel geleidelijk zijn verlopen, de overgang van Renaissance naar Barok brengt veel ingrijpender veranderingen met zich mee – op het gebied van de filosofie, van de verschillende kunsten, én van de wetenschappen. Die ontwikkelingen staan niet los van elkaar. Er is rond 1600 iets veranderd in de fundamentele aannames over de plaats van de mens in het geheel van de kosmos. Het vanzelfsprekende gezag van de Oudheid verdwijnt uit de wetenschapsbeoefening, maar houdt onverminderd stand als bron van inspiratie voor allerlei vormen van kunst. Het classicisme ontleent er zijn regels aan. Bij de filosofen verschuift het accent van het bevestigen van de waarheid naar het funderen van de zekerheid. De rationalisten blinken daarin uit, en ze beroepen zich op de wiskunde. De empiristen zullen in de 18^e eeuw de koers verleggen door het accent te leggen op de zintuiglijke ervaring. Experimenten in het laboratorium, en terug naar de natuur!

Niet alleen aan de hoven met hun absolutistische vorsten heerst pracht en praal. Ook de kerk van Rome probeert het volk daarmee te imponeren; maar juist de afkeer van die wereldse rijkdom leidt in de noordelijke delen van Europa tot de Reformatie. Daar stelt de Roomse kerk vervolgens de Contra-reformatie tegenover, om de afgedwaalde zielen weer terug te winnen. Maar ze is niet ongevoelig voor de kritiek, en brengt ook van binnenuit hervormingen tot stand. Een aantal daarvan wordt op het Concilie van Trente vastgelegd.

In de Italiaanse steden komt een totaal nieuwe kunstvorm tot bloei: de opera. Frankrijk biedt tegenwicht met een eigen operastijl, waarin altijd plaats is voor ballet; aan het hof in Versailles doet Lodewijk XIV er zelf graag aan mee.

Nederland neemt in deze Gouden Eeuw een bijzondere plaats in. Een gegoede klasse van rijke burgers baadt in weelde, en Amsterdam bouwt een stadhuis op de Dam. Descartes en Spinoza, beiden filosofen met een migratie-achtergrond, bloeien hier op; hun stijl van denken heeft ook zijn weerslag op het denken over kunst. De Nederlandse schilders hoeven niet meer naar het buitenland om zich te bewijzen, en de Duitse organisten komen naar Amsterdam om hier hun vak te leren. En de geschiedenisboekjes mogen dan vol staan van mannelijke filosofen en kunstenaars, maar laten we ook Anna Maria van Schurman, Elisabeth van de Palts, Artemisia Gentileschi, Judith Leyster, Barbara Strozzi en Elisabeth Jacquet de la Guerre niet vergeten! We zullen ze niet allemaal het podium kunnen geven dat ze eigenlijk verdienen, maar op één punt zullen we de geschiedenisboekjes met een nog veel fundamenteler uitdaging confronteren: is de Renaissance eigenlijk wel een louter Europees verschijnsel? Niemand minder dan gastspreker Koert Debeuf zal die vraag ontkennend beantwoorden. En zijn antwoord ligt al besloten in de titel van zijn binnenkort verschijnende boek: De Renaissance begon in Bagdad.

Voor wie?

Deze cursus is voor iedereen met een interesse in de filosofie en kunst van de renaissance en de barok, of die interersse juist wil ontwikkelen. De cursus is voor iedereen toegankelijk, filosofische voorkennis is niet vereist.

Wat leer je?

Je doet kennis op over de rijkheid aan filosofie en kunst in de renaissance en de barok.

Studiebelasting en lesmateriaal

Deze cursus bestaat uit 31 contacturen en (optioneel) enkele uren zelfstudie.

Het lesmateriaal is inbegrepen. Bij de cursus wordt een reader op de eerste dag ter beschikking gesteld. De teksten uit deze reader komen vooraf ook op onze Digitale Leeromgeving beschikbaar voor deelnemers aan de cursus. Het is niet verplicht om deze teksten vooraf te hebben gelezen, maar het verdient wel aanbeveling om alvast een blik te werpen. Je zult dan meer uit de cursus kunnen halen.

Data

Maandag 15 februari t/m vrijdag 19 februari 2027.

Aanvang maandag om 10.30 uur, einde vrijdag om 12.30 uur met een afsluitende lunch.

Arrangementen

• Arrangement 1: € 1.074,18 (inclusief 4 x diner met wijn, 5 x lunch en koffie/thee).
• Arrangement 2: € 1.337,53 (arrangement 1 + standaardkamer en ontbijt).
• Arrangement 3: € 1.384,09 (arrangement 1 + pluskamer en ontbijt).
• Arrangement 4: € 1.419,05 (arrangement 1 + comfortkamer en ontbijt).

Heb je een Gold Card? Met de kortingscode gcweek krijg je € 475,- korting op deze cursus.

Wil je korting? Schaf dan de Gold Card aan of kijk of je in aanmerking komt voor ambassadeurskorting of ondersteuning uit het Vriendenfonds.

Docenten

Albert van der Schoot

Albert van der Schoot is musicoloog en filosoof, doceerde esthetica, cultuurfilosofie en muziekfilosofie aan de Universiteiten van Amsterdam en Antwerpen. Aan de hogeschool voor de kunsten ArtEZ was hij lector ‘kunst en reflectie’. Samen met Erik Heijerman publiceerde hij 'Welke taal spreekt de muziek?' (Damon, 2005) en 'Muziek zit tussen je oren' (Damon, 2023), en samen met Frank Rebel 'Basisboek Esthetica' (ISVW, 2017). In 2008 redigeerde hij met Gert J. Peelen 'Kunst als morele vrijplaats' (ArtEZ Press), en deze zomer verschijnt van hem 'Dissonanten in het Concertgebouw' (Noordboek, 2025).

Karin Braamhorst

Karin Braamhorst is kunsthistoricus en docent kunstgeschiedenis. Ze studeerde kunstgeschiedenis in Leiden. Als auteur is ze bekend van onder andere 'Ikonen Lexicon' (Terra 2004), 'Nederland in de negentiende eeuw' (Terra 2006), een vijftal luisterboeken en samen met Marlies Visser 'Het poppenhuis van Petronella Oortman' (Luitingh-Sijthoff 2014). In 2024 publiceerde ze 'Iconische Iconen' (ISVW). Ze is daarnaast actief als reisleider en organiseert rondleidingen in musea. De persoonlijke kijk op kunst stelt ze voorop: ‘Kunst gaat over ons’, aldus Braamhorst.

Koert Debeuf

Koert Debeuf is filosoof, historicus en geopolitiek analyst. Hij is momenteel professor Midden-Oosten en Wereldpolitiek aan de Vrije Universiteit Brussel, waar hij ook directeur is van de Caroline Pauwels Academy of Critical Thinking. Eerder was hij hoofdredacteur van de Euobserver, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Politics, kabinetschef van de voorzitter van de liberale fractie in het Europees Parlement en speechschrijver en woordvoerder van de Eerste Minister. Van 2011 tot 2016 woonde hij in Caïro vanwaar hij het Midden-Oosten intensief heeft bezocht. Hij wordt op geregelde basis gevraagd als commentator op het Midden-Oosten in nationale en internationale media, waaronder Terzake, Buitenhof en Al Jazeera. Zijn meest recente boeken zijn Tribalization. Why war is coming (2019), Waarom dit niet de laatste oorlog is (2022), The Influence of Averroes on European Thought (2024) en Wat je moet weten om het Midden-Oosten te begrijpen (2025), dat inmiddels aan een achtste druk toe is en waarvan ruim 11.000 exemplaren zijn verkocht. Op 27 maart 2026 verscheen een nieuw essay in boekvorm bij De Bezige Bij: Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen.

Josée Claassen

Josée Claassen is kunsthistorica, gespecialiseerd in het geven van lezingen over beeldende kunst in combinatie met (klassieke) muziek. Haar lezingen bestrijken een breed scala aan kunst- en cultuurhistorische onderwerpen, zie www.imagomusica.nl. Zij is werkzaam voor HOVO, voor musea en voor allerlei groepen geïnteresseerden. Meestal klinkt de muziek die zij gebruikt uit een geluidsinstallatie, maar soms werkt zij ook samen met musici, zoals met leden van het Rotterdams Philharmonisch Orkest.

Marieke Kuipers

Marieke Kuipers is kunst- en architectuurhistorica en gespecialiseerd in het gebouwde erfgoed van de 19de en 20ste eeuw. Op dit gebied was zij werkzaam bij de RCE en de universiteiten in Maastricht en Delft. Nu is zij actief als onafhankelijk onderzoeker en adviseur, onder andere bij nominaties voor de Werelderfgoedlijst van Unesco. Samen met Marlite Halbertsma publiceerde zij 'Het Erfgoeduniversum. Een inleiding in de theorie en praktijk van cultureel erfgoed' (2014). Samen met Nicholas Clarke en Roger Fisher was zij editor en co-auteur van 'Common Ground. Dutch-South African Architectural Exchanges, 1902–1961' (2021).

Gerard van der Leeuw

Gerard van der Leeuw is musicoloog, publicist en hoofdredacteur van het muziektijdschrift De Rode Leeuw. Na een langdurige carrière aan een conservatorium en de (opgeheven) Staatsexamens Muziek geeft hij nu cursussen en lezingen door heel Nederland, o.a. voor Hovo en het Residentie Orkest.