Valerie Granberg is filosoof en kunstenaar. Ze schrijft voor Filosofie Magazine, publiceerde het filosofische kookboek Diner Pensent, spreekt op festivals over filosofische zelfzorg, jaloezie en medevreugde, en promoveert aan de Universiteit Antwerpen. In februari 2027 start ze bij ISVW de leergang ‘Spreken als leider’.
Voor je filosofie ging studeren, deed je de kunstacademie en studeerde je kunstgeschiedenis. Waarom maakte je de overstap?
Het lag in de lijn der verwachtingen dat ik naar de kunstacademie zou gaan. Ik kom uit een creatief nest, mijn moeder was schilder. Maar op de academie miste ik kritische reflectie over waarom docenten sommige kunstwerken mooi vonden en andere niet. Alsof daar geen verklaring voor hoefde of zelfs mocht zijn. Hoe kon dat? Dat wilde ik begrijpen, maar op de kunstacademie zat niemand te wachten op dit soort vragen.
Daarom ging ik kunstgeschiedenis studeren. Ik leerde er veel over de geschiedenis van de canon, maar de vraag hoe die canon tot stand kwam stelde niemand. Ik ontdekte het werk van Michel Foucault, die stelt dat kennis altijd verweven is met machtsrelaties. Dat was het moment dat ik besloot filosofie te gaan studeren.
Op welke manier heeft filosofie je kijk op de wereld veranderd?
Door de filosofie besefte ik dat mijn denken veel kneedbaarder is dan ik vermoedde. Door mijn denken te sturen kon ik mezelf vormen. Sindsdien stel ik mezelf vragen als: wat zijn de historische vooronderstellingen die mijn denken mogelijk maken en waar ligt ruimte voor verschuivingen? Door historisch onderzoek probeer ik de toevalligheid van dat denken te tonen. Aan de hand van die nieuwe inzichten kan ik mijn verhaal over de wereld bijstellen.
Als je niet nadenkt over die mogelijkheidsvoorwaarden van het denken, houd je bestaande verhalen in stand. Want in al onze handelingen en uitspraken bevestigen we normen en waarden die daarin besloten liggen. Tegelijkertijd heeft een uitspraak pas waarde binnen een bepaald discours als anderen je uitspraken bevestigen. Als je in een vergadering het woord neemt en niemand reageert, wat is die opmerking dan waard?
Maar ben je dan wel vrij om jezelf te vormen?
Volgens Michel Foucault spelen altijd machtsverhoudingen tussen mensen en zijn ze niet statisch. De dynamiek in die machtsverhoudingen kan verschuiven gedurende een gesprek. Macht impliceert voor hem altijd een mate van vrijheid om verzet te plegen. De manier waarop we die vrijheid invullen noemt Foucault een vrijheidspraktijk.
Die vrijheidspraktijk is precies waar de leergang ‘Spreken als leider’ om draait. Want hoe houd je jezelf staande binnen dat netwerk van machtsrelaties? Hoe spreek je je uit zonder stilgezwegen te worden? Dat vraagt om een training waarin je leert ruimte te creëren voor je eigen stem.
Die vrijheid vraagt er ook om dat je die draagt als een leider. Want een vrijheidspraktijk is tegelijk een bestaansethiek die impliceert dat je jezelf beheert. Hierbij refereert Foucault aan de zorg voor zichzelf zoals die zich ontwikkeld heeft in de Griekse en Romeinse oudheid voor leiders. Die zelfzorg vraagt om een dagelijkse training om zo een goed werkend moreel kompas te ontwikkelen. Daarvanuit kun je vragen ontwikkelen als: Waar sta ik, waar wil ik naartoe, wat is daarvoor nodig? Die twee gaan hand in hand: de training om ruimte te maken voor je stem, en het zelfbeheer om die stem een moreel kompas en focus mee te geven.
De leergang heb ik ontwikkeld samen met Marlise Huijzer, die bij The Change Company werkt en jarenlange ervaring heeft in het ontwikkelen van leiderschapstrainingen. Zij weet als geen ander hoe persoonlijk leiderschap en eigenheid in het spreken elkaar versterken.
Maar zelfzorg doe je toch vooral voor jezelf? Wat heeft dat te maken met leiderschap?
Vanuit het idee dat we altijd leven in een netwerk van verbindingen met andere mensen is deze zelfzorg ook een investering in die wereld waar je onderdeel van bent. Je bent altijd ingebed in een gemeenschap. De zwarte queer-dichter, denker, feminist en activist Audre Lorde benoemde dit sociale aspect van zelfzorg als zorg voor je gemeenschap, vanuit het besef dat het kunnen terugvallen op die gemeenschap noodzakelijk is als je verzet wilt plegen.
Lorde besefte goed dat je jezelf altijd vormt in een wereld aan de hand van de voorbeelden die daarin voorhanden zijn. Ik heb op school en de universiteit voorbeelden gemist van vrouwelijke filosofen en kunstenaars. Die blijken er wel te zijn, maar ze zaten alleen niet in de canon. Voor mij is Audre Lorde zo’n iemand, of de filosoof en bioloog Donna Haraway. Hoewel haar boodschap bloedserieus is, brengt ze het met lichtheid en humor. Die combinatie vind ik mooi. Ik denk dat juist zo iemand als Haraway een voorbeeld kan zijn voor mensen die een afwijkende stem laten horen.
Hoe is de leergang opgebouwd?
Ik wilde graag een leergang ontwikkelen waarin leiderschapstraining en spreekvaardigheid samenkomen vanuit een sterke filosofische basis. De leergang bestaat uit vijf modules van twee dagen, waarin een geweldige groep docenten een bijdrage zal leveren. Om er een paar te noemen: Lianne Tijhaar zal inzoomen op waarom we soms moeite hebben om onze stem te laten horen. Samen met Rogier Huffnagel gaan we kijken wat belemmerende overtuigingen kunnen zijn. Remo Liu-van Dorp en Dianne Sommers leren ons over Daoïstische zelfzorgtechnieken en hoe daarin de verbinding van lichaam en geest een essentieel onderdeel is. We wijden een hele module aan retorica, verzorgd door filosoof en actrice Marijn Moerman. Schrijver en filosoof Jannah Loontjens laat cursisten hun eigen verhaal schrijven. En Marloes Boere helpt ten slotte bij het ontwikkelen van een ethiek van het spreken: hoe neem je een stem en standpunt in?
Wat hoop je dat deelnemers meenemen uit deze leergang?
Het doel is dat je aan het eind niet alleen beter kunt spreken, maar ook een begrippenkader hebt ontwikkeld waarmee je het ontstaan van twijfel en zelfcensuur kunt duiden. Je hebt mentale en fysieke zelfzorgtechnieken geleerd om jezelf te gronden. Je kunt je eigen verhaal vormgeven dat je helder en met overtuiging kunt presenteren. Vanzelfsprekend wisselen de hele leergang theoretische en praktische lessen elkaar af.
En misschien wel het belangrijkst: je hebt een persoonlijke leiderschapsfilosofie ontwikkeld. Uiteindelijk gaat het erom dat deelnemers een visie hebben op hoe ze willen spreken, dat ze verantwoordelijkheid nemen in hun spreken, en dat ze gedragsverandering hebben geborgd via oefening, feedback en een ondersteunende community.
Heb je een tip?
Begin een dagelijkse routine waarin je gedurende vijf minuten probeert actief je gedachten te sturen. Olifantenpaadjes ontstaan alleen als je er vaak overheen loopt.
Een lees- of kijktip?
De documentaire Donna Haraway: Story Telling for Earthly Survival.
Favoriete denker?
Michel Foucault natuurlijk. Lees van hem vooral de bundel Breekbare vrijheid.