Door: Samira van de Meulengraaf
Foto’s door: Valerie Granberg. Op de foto’s: de familie Lapre
“Mensen, meestal volwassen, bedenken vaak allerlei regels over wat je wel of niet mag zeggen of doen. Dat je bijvoorbeeld stil op je stoel moet zitten en van de spullen van je klasgenootje af moet blijven. Soms bedenken mensen zoveel regeltjes dat ze vergeten wat echt belangrijk is.”
De eerste stappen in de filosofie zet je bij de ISVW
Filosofie heeft helaas nog vaak het imago stoffig, saai, abstract of simpelweg té moeilijk te zijn. Misschien niet geheel onterecht als je ooit probeerde Kants Kritik der reinen Vernunft te doorgronden. Maar wie filosofie daartoe reduceert, vergeet iets wezenlijks.
Filosofie is niet louter een academische disciplime, het is een manier van leven. In haar oorspronkelijke betekenis is filosofie – letterlijk – een verlangen naar wijsheid: het zoeken naar hoe je goed kunt leven, samen met anderen. Filosofen als Pierre Hadot en, recenter, Pablo Lamberti in zijn boek Een oefening in leven. Filosofie als ambacht (2024) benadrukken dat filosofie een levenshouding is: vol intellectuele oefeningen, aandachtsoefeningen én praktische oefeningen. Niet alleen denken over het leven, maar het leven zelf onderzoeken. En waar anders te beginnen met die oefeningen dan bij het prille begin? Bij het kind.
Beginnen bij het begin: het kind
De romantsche denker Jean-Jacques Rousseau schreef al in zijn invloedrijke werk Émile ou De l’éducation dat kinderen geen kleine volwassenen zijn die gevuld moeten worden met kennis, maar wezens met een eigen manier van denken, voelen en vragenstellen. Émile geldt als een van de invloedrijkste pedagogische werken ooit en tegelijk als een van de paradoaalste. Rousseau pleit er namelijk voor het kind zo min mogelijk op te voeden, en het juist de ruimte te geven om zichzelf te zijn.
Om zijn natuurlijke neiging tot goedheid te laten ontplooien, wordt de jongen Émile vanaf zijn geboorte afgeschermd van de misvormende invloeden van het maatschappelijke leven. De regels van de samenleving werken volgens Rousseau als een dwangbuis; ze verstikken de open en nieuwsgierige houding waarmee kinderen de wereld tegemoet treden. Tegelijk was het zijn hoop dat juist die natuurlijke nieuwsgierigheid uiteindelijk zou leiden tot vrije en verantwoordelijke burgers.
Precies daar – in die oorspronkelijke verwondering die vanzelf ontstaat wanneer een kind zich vragen stelt zonder meteen een sluitend antwoord te eisen – ligt voor mij de oorsprong van de filosofie.
De kracht van filosoferen met kinderen
Filosoferen met kinderen is niet alleen leuk en verrijkend, maar ook urgent. In een wereld die steeds sneller oordeelt en steeds minder ruimte laat voor twijfel, is het vermogen om al op jonge leeftijd vragen te stellen, verschillende perspectieven te onderzoeken en aandachtig te luisteren van onschatbare waarde.
Initiatieven als de Week van de Kinderfilosofie, het Centrum Kinderfilosofie, de Maand van de Kinderfilosofie en de beroepsopleidingen tot kinderfilosoof laten zien dat kinderfilosofie in Nederland springlevend is. Zelf maakte ik voor het eerst kennis met kinderfilosofie tijdens mijn master Filosofie van de Gedragswetenschappen (RU), in de cursus publieksfilosofie van Jeroen Linssen. Ik had er nog nooit van gehoord, maar het voelde onmiddellijk volkomen logisch. Waar begin je met filosofie, als niet bij die eerste, onbevangen vragen? Als ik terugkijk op mijn eigen leven, waren mijn meest filosofische jaren zonder twijfel in mijn kindertijd.
Een audiotour voor jonge denkers
Tijdens mijn stage bij het cursusinstituut van de ISVW begon er een idee te borrelen: een nieuwe audiotour op het Filosofenpad van de ISVW voor kinderen vanaf zes jaar. Een speelse en toegankelijke kennismaking met grote denkers die laat zien dat filosofie niet iets is om bang voor te zijn, maar iets om samen te ontdekken.
Met dit plan klopte ik aan bij de Vereniging Vrienden van de ISVW, die het project met een subsidie mogelijk maakte. Het vertrouwen dat ik als stagiair kreeg om dit project te dragen was ontroerend. Met veel dankbaarheid ging ik dan ook aan de slag.
Onderweg op mijn eigen “filosofenpad” ontmoette ik precies de juiste mensen. Theatermaker, actrice en kinderfilosoof Annelies Appelhof leende haar stem aan de audiotour: warm en ervaren. Samen met podcastmaker Bart Geeraedts namen we de audiofragmenten op in het conferentiehotel van de ISVW, in kamer 401: de Jean-Jacques Rousseau-kamer, uiteraard.
De teksten kwamen tot stand met hulp van Peter Huijzer, Rozemarijn Roodbeen, Eva-Anne la Coultre en Leo van der Meij. Want filosofie begrijpelijk uitleggen aan kinderen is allesbehalve eenvoudig. Misschien is het zelfs de ultieme test: pas als je iets helder kunt uitleggen aan een kind, heb je het zelf ook echt begrepen. Dankzij onze webredacteur Els Bijsterbosch is de gloednieuwe audiotour nu te vinden op de website van de ISVW.
De komende periode ben ik zelf druk in de weer met het promoten van de tour en het verspreiden van de vrolijke flyers ontworpen door Annabel Keijzer. Buro Hans, dank voor het drukwerk. En bedankt familie Lapre en Valerie Granberg voor de mooie sfeerbeelden!
Een feestelijke onthulling
Wil je erbij zijn wanneer deze audiotour officieel wordt onthuld? Kom dan op zaterdag 14 maart om 12:30 uur naar het Jubileumweekend van de ISVW over Wereldvrede. Neem vooral je (klein)kinderen mee, want filosofie begint bij verwondering, en die is van alle leeftijden! Aanmelden voor het hele weekend kan hier. Wil je alleen bij de onthuling zijn? Stuur mij dam even een berichtje: samira.vandemeulengraaf@ISVW.nl.