Hoe moeten we ons in deze moderne tijd verhouden tot onze familie? Hoe moeten we omgaan met het gegeven dat families helemaal niet altijd een fijne, veilige en warme plek zijn? Deze vragen gaat Sophie Galabru aan in haar boek Familie. Een filosofische zoektocht naar wat ons bindt.
Door: Maxime Essers
In een tijd waarin het traditionele gezin niet meer vanzelfsprekend is, is het zeer de moeite waard om na te denken wat het begrip ‘familie’ nu eigenlijk betekent. Is familie iedereen van wie je een bloedverwant bent? Is familie de mensen die van je houden? Is familie de mensen die je opvoeden? Wanneer je in de huidige tijd kijkt naar familiebanden, lijkt de bloedband minder belangrijk geworden. Tegenwoordig kunnen we onze eigen families kiezen, gezinnen samenstellen of ervoor kiezen om helemaal geen familie te zijn. Toch? Hier begint Galabru haar analyse van de familie. Wat betekent het om een familie te stichten, wat betekent het om een bloedband te hebben, en moet je van elkaar houden om jezelf een familie te noemen?
Familiaire gevangenis
Galabru stoort zich aan het feit dat er zoveel gruwelijkheden bestaan binnen het familiesysteem. Mishandeling en misbruik komen het vaakst voor binnen de eigen familie. Terwijl dit toch juist de plek moet zijn waar het veilig is. Wanneer zij om zich heen kijkt en luistert naar het algemeen geaccepteerde beeld van familie, ziet zij dat mensen familie zien als plek waar je jezelf kunt zijn, waar je helemaal veilig bent en waar er ouders zijn die van je houden en voor je zorgen. Het is tevens een plek waar je niet zomaar weg kunt. Breken met je ouders wordt volgens Galabru sterk veroordeeld door onze samenleving en heeft mogelijk nog verdere uitsluiting tot gevolg. Niet alleen kun je niet meer terecht bij je eigen familie, ook vrienden of collega’s zullen vinden dat het aan jou is om de band weer te lijmen en zullen op je neerkijken.
Met tal van voorbeelden laat Galabru zien hoe ingewikkeld het is als je zou willen breken met je eigen familie en hoeveel veroordeling er vanuit de samenleving is van een andere manier van leven dan in een traditioneel – heteronormatief – gezin. Daarnaast heeft ze stevige kritiek op de patriarchale organisatie van de familie. Ze gaat in op de positie van de vrouw, op het erfrecht en op de vraag hoe organisaties en families op een vergelijkbare manier macht uitoefenen. Loyaliteit naar je bedrijf of naar je familie zorgt ervoor dat mensen gebonden zijn aan systemen die mogelijk helemaal niet goed voor ze zijn. Terechte kritiek als je het mij vraagt. Vanuit de overheid wordt er bijvoorbeeld altijd nog een voordeel gegeven – vaak in de vorm van belastingen – aan gezinnen met een vader en een moeder. Wanneer je op een andere manier wil samenleven, bijvoorbeeld met een regenbooggezin of met vrienden, wordt het een stuk ingewikkelder. Ook de positie van de vrouw in onze samenleving is iets om blijvend kritisch naar te blijven kijken, zeker nu de verworven vrijheden en gelijkwaardigheden weer op de tocht komen te staan.
Meervoudige eenheid
Toch zit er ook een ander randje aan de kritiek van Galabru. Via vele voorbeelden uit diverse films, theaterstukken en boeken worstelt ze zich door het vraagstuk: mag ik vrijkomen van mijn familie? Ze komt uit een familie die in Frankrijk zeer bekend is, omdat haar opa en haar vader bekende acteurs zijn. Haar achternaam zorgde er op de basisschool al voor dat ze een voorkeursbehandeling kreeg. Tegelijkertijd kreeg ze binnen het gezin niet de liefde en de warmte waaraan ze als kind behoefte had. En die pijn is terug te zien in haar zoektocht. Het lijkt soms alsof ze op zoek is naar een excuus om zich los te mogen maken van haar familie, zonder de veroordelende blik van de ander. Familie is vooral een zeer complex geheel, waar niet zomaar iets eenduidigs over te zeggen valt. Galabru geeft dit zelf het mooist aan in haar bespreking van de paradoxen van het familieleven. Ze beschrijft dat een familie tegelijkertijd een eenheid wil zijn en een eeuwige meervoudigheid is: ‘Dat is trouwens precies het kenmerk van een familie: een veelheid van wezens die zich over een lange periode ontwikkelen. Dit filosofische streven vereist dat we erkennen dat we dus niet voortkomen uit het onveranderlijke, eeuwige één, maar uit het twee en uit een krioelende, tijdelijke meervoudigheid.’
Zo willen we als individu onderdeel zijn van het grotere geheel, maar willen we ons ook losmaken om ons als individu te kunnen ontwikkelen. ‘Deel uitmaken van je familie dat is troost zoeken voor het alleen-zijn, maar ook het risico lopen niet te bestaan voor jezelf.’ Het is de ultieme zoektocht van de mens als je het mij vraagt: hoe kan ik onafhankelijk zijn terwijl ik afhankelijk ben van anderen? Deze zoektocht van Galabru is constant zichtbaar. Er zijn momenten in het boek waar deze zoektocht lijkt te verzanden in de uitspraken van een boze dochter over een familie die haar tekort heeft gedaan.
Reflectie
Wat ik mis in het boek is reflectie op haar eigen wensen in deze zoektocht. Daarin zou bijvoorbeeld theorie over familieopstellingen niet hebben misstaan. Galabru gebruikt veel bronnen, maar de hele wereld van systemisch werk ontbreekt. Terwijl juist in deze wereld wordt ingegaan op precies de vragen waar zij mee worstelt. Daarnaast heb ik me tijdens het lezen soms afgevraagd wat het verschil is tussen de Franse cultuur en de Nederlandse cultuur. Galabru gebruikt bijna uitsluitend Franse bronnen en dat geeft op zijn minst een wat beperkt beeld van de wereld.
Familie is een interessante kritiek op de wijze waarop we naar familie kijken en welke plek dit inneemt in onze samenleving. Het is de moeite waard onszelf meer af te vragen of dit wel de enige manier is om de samenleving in te richten en groepen te vormen. Daarnaast is het ook waardevol om te kijken naar de positie van vrouwen en mensen in de lhbtiq+-gemeenschap als het gaat over de organisatie van families en de bijbehorende machtssystemen. Ik mis in het verhaal de reflectie op haar eigen zoektocht en haar eigen behoeften daarin. Het had dit verhaal sterker gemaakt wanneer zij meer die laag expliciet meegenomen had. Want een verhaal over familie is ook altijd een verhaal over jezelf.
Sophie Galabru, Familie. Een filosofische zoektocht naar wat ons bindt. Vertaald door Noor Damen. Utrecht: Ten Have, 2024