‘Waarom lezen we romans?’ Met die vraag opent Jabik Veenbaas Meer dan mooie woorden. De moderne roman als levensgids. En zoals de titel van het boek al verraadt, betoogt Veenbaas dat we romans bovenal lezen om te leren leven.
Door Felice Starreveld
Meer dan mooie woorden valt te lezen als een verzameling essays over romans van de bekendste auteurs van de vorige eeuw. De romans die aan bod komen, zijn onder andere Het proces van Franz Kafka, Ruimte voor vrouwen van Marilyn French en De eeuwige bron van Ayn Rand. In totaal bespreekt Jabik Veenbaas twintig romans van achttien verschillende schrijvers in chronologische volgorde; hij begint zijn boek met Marcel Proust en eindigt met Michel Houellebecq. Hoewel Veenbaas in zo’n 250 pagina’s veel bespreekt, weet hij door die achttien hoofdstukken wel degelijk een rode draad te weven.
Op menselijke voorwaarden
De vorige eeuw was een tijd waarin de mens worstelde met zingeving. Want wat is de betekenis van het leven als je niet meer in God gelooft? Doorgaans worden de romans van de 20ste eeuw geassocieerd met fragmentatie en desoriëntatie; de mens weet totaal niet wat die aan moet in een wereld zonder God. Veenbaas wil in Meer dan mooie woorden laten zien dat de auteurs van de vorige eeuw wel degelijk met nieuwe vormen van zingeving kwamen aanzetten. Uit de grondige kritiek die de meeste auteurs leverden op de christelijke traditie volgde een voorstel voor een leven op menselijke voorwaarden . Wij zijn het die ons leven moeten vormgeven. We moeten het aardse geluk omarmen, net als de lichamelijke geneugtes, en een geloof in de mens centraal stellen in plaats van in God. Je moet het leven volledig ervaren, er volmondig ‘ja’ tegen zeggen en niet wegvluchten. Als Veenbaas Een ander land van James Baldwin bespreekt, citeert hij Baldwin: ‘Wij maakten de wereld waarin we leven en we moeten haar opnieuw maken.’ De wereld waarin God centraal stond, hebben we zo goed als vernietigd, maar dat is geen reden om niet naar een nieuwe wereld te zoeken.
Wat dat betreft is Meer dan mooie woorden meer dan een verzameling essays. Als Veenbaas De val van de imam van Nawal El Saadawi bespreekt, is hij overtuigend in zijn analyse over betekenis voor de moderne mens. De val van de imam lijkt in eerste instantie niet bepaald een hoopvol verhaal. De imam uit de titel is een wrede en hypocriete man die de volledige staat in zijn greep houdt. Zijn tegenspeelster is zijn onwettige dochter Bint Allah, wier moeder hij verkrachtte en achterliet. Bint Allah neemt wraak en schiet de imam dood op een publieke bijeenkomst. Daarna wordt er een klopjacht op haar geopend waarin ze zelf vermoord wordt. Deze twee gebeurtenissen worden in de roman telkens herhaald en lijken iets te zeggen over het onontkoombare patroon van een dictatuur: een dictator wordt gehaat, er is een kritisch tegengeluid en vervolgens wordt dat kritische tegengeluid de mond gesnoerd. Weinig hoopvol dus. Maar dan merkt Veenbaas op dat het herhalen van de twee gebeurtenissen Bint Allah ook iets onsterfelijks geeft. Zij staat symbool voor het kritische tegengeluid dat nooit helemaal tot zwijgen kan worden gebracht. Je uitspreken is niet zinloos en je zou zelfs kunnen zeggen dat het een manier is om jezelf in dit moderne bestaan onsterfelijk te maken. Je uitspreken is een leven leiden op jouw voorwaarden.
Het recht van de lezer
Een leven leiden op jouw voorwaarden, hoe doe je dat precies? Volgens Jabik Veenbaas speelt de roman hierin een sleutelrol. Met behulp van kunst, en dan bovenal de roman, kan de leegte van ons bestaan overwonnen worden. En de roman kan ons ook moreel verheffen. Jabik Veenbaas stelt dat romans meer invloed op ons hebben gehad dan filosofische traktaten of psychologische leerboeken. Veenbaas haalt eerder al D.H. Lawrence aan die stelt dat de roman nog een grotere uitvinding is dan de telescoop van Galilei of de radio. De roman kan ons immers, zoals Veenbaas het zou zeggen, leren leven.
Romans lezen we natuurlijk niet in de laatste plaats om hun literaire stijl en hun prachtige metaforen. En de eventuele boodschap van een roman blijft vaak ook beter hangen als de roman zelf goed geschreven is. Maar volgens Jabik Veenbaas hebben de romanciers die er echt toe doen ook een levensvisie, een boodschap die ze willen uitdragen. En dat is verfrissend om te horen. Je kunt je dan eens kritisch gaan afvragen: ‘Waar gaat deze roman nu eigenlijk over? Wat heb ik er aan?’ En dat doet Veenbaas dan ook, hoewel het vanzelfsprekend lijkt dat hij zijn gekozen romans niet wil afdoen als ‘alleen maar mooie woorden’. Toch voel je je als lezer gesterkt, je hoeft een roman niet alleen maar te waarderen om zijn mooie stijl, je mag ook verwachten dat een roman je iets wezenlijks te zeggen heeft. In dat kader is het mooi dat hij uit een essay van Michel Houellebecq citeert: ‘Lezers hebben het recht, het absolute recht, om schrijvers te sommeren iets te zeggen over de vraag hoe we moeten leven.’
Te veel mooie woorden?
Veensbaas analyse is wellicht enigszins optimistisch en het is de vraag of zijn lof nu echt opgaat voor alle romans die Veenbaas bespreekt. Aan de andere kant, Veenbaas is voorzichtig en Meer dan mooie woorden doet nergens geforceerd aan. Het is in die zin ook geen strak betoog, maar eerder een verkenning van een mogelijke interpretatie. Soms vraag je je wel af waarom bepaalde romans besproken worden. Hoewel alle hoofdstukken interessant en leuk om zijn om te lezen, was het naar mijn mening beter geweest als Veenbaas ervoor had gekozen om minder romans te bespreken. De toegevoegde waarde voor de rode draad van het verhaal van bijvoorbeeld J.M. Coetzees IJzertijd of Simone de Beauvoirs Niemand is onsterfelijk was mij niet altijd even duidelijk. Bovendien zou het ook geen kwaad kunnen om iets meer dan twaalf bladzijden te besteden aan een groot werk als De Toverberg van Thomas Mann.
Meer dan mooie woorden is toegankelijk geschreven en bovendien ook zeker interessant voor wie geen van de bekende romans ooit heeft gelezen. Tegelijkertijd bevat het boek ook genoeg diepgang voor wie wel al enigszins bekend is met de bekendste literatuur uit de 20ste eeuw. Veenbaas is duidelijk belezen, hij weet de lezer van alles te vertellen over de biografieën van de auteurs die hij bespreekt en de cultuurhistorische context van de romans. Soms iets te veel, bijvoorbeeld als Veenbaas uitweidt over het drugsgebruik van Aldous Huxley. Het zijn leuke feitjes om een keer op een feestje te vertellen, maar ik begon me ook een beetje af te vragen waarom dit ertoe doet. Toch zou ik Meer dan mooie woorden zeker aanraden voor iedereen met enige interesse in de literatuur. En het doel van het boek, het aanzetten tot het lezen of herlezen van alle besproken romans en dieper over hun betekenis te gaan nadenken, is voor mij in ieder geval geslaagd.
Jabik Veenbaas, Meer dan mooie woorden. De moderne roman als levensgids. Amsterdam: Nieuw Amsterdam, 2025.