Het gaat niet zo goed met ons, dat is de boodschap van de meeste boeken van Byung-Chul Han. In Over het verdwijnen van rituelen laat hij op liefdevolle wijze zien hoe onze dwang om authentiek en productief te zijn tegelijkertijd onze gemeenschapszin verwoest.
Door Domien Verbeek
Foto door omid armin via Unsplash]
‘In je eigen kracht staan’, ‘in het nu leven’ en ‘je authentieke zelf zijn’ – voor wie na het lezen van Byung-Chul Hans Over het verdwijnen van rituelen door de zelfhulpsectie van een willekeurige boekhandel loopt, is het prijsschieten. Overal zie je de symptomen van de oververmoeidheid en het narcisme dat Han in onze samenleving constateert. Een samenleving die zélfontwikkeling, zélfoptimalisatie, en dus vooral zichzelf het belangrijkst vindt. In dit boek, waarvan het Duitse origineel in 2020 verscheen, bespreekt Han wat in zijn ogen voor de ontbinding van onze samenleving zorgt: het verdwijnen van onze rituelen.
Het leven is een heel snelle glijbaan
Voor de duidelijkheid: in dit boek geen ‘vroeger was alles beter’. Nee, Han zegt expliciet niet nostalgisch te zijn. Voor hem zijn rituelen een wezenlijk onderdeel van wat ons een gemeenschap maakt. Hij noemt rituelen ‘symbolische technieken om ergens in thuis te raken.’ ‘Ze veranderen het in-de-wereld-zijn in een thuis-zijn.’ Rituelen zorgen niet alleen voor houvast in de wereld, maar ook in de tijd: ze markeren begin en eind van levensfasen.
Een samenleving zonder rituelen is dus een samenleving waarin elk moment naadloos overvloeit in het andere. Niemand staat stil bij het verstrijken van weer een jaar, bij het feit dat het donkerder of juist weer lichter wordt. Zonder rituelen ‘roetsjen’ we door het leven, als een hele snelle glijbaan die ons voordat we het doorhebben de duisternis van de dood in laat glijden. Rituelen laten ons even afremmen, stilstaan, en zien wat we hebben afgelegd en wat er nog komt, om vervolgens weer verder te roetsjen.
Maar juist door niet af te remmen verdrijven we de rituelen zelf ook uit onze samenleving. Han stelt dat onze huidige productiedwang – meer willen produceren, zodat we meer kunnen consumeren, zodat we meer kunnen produceren, enzovoorts – de voorwerpen in onze samenleving hun duurzaamheid ontneemt. Een samenleving zonder duurzaamheid heeft geen temporeel houvast, en staat dus niet stil bij de overgang tussen de ene en de andere periode. Daar komt ook nog bij dat het neoliberale systeem ons van jongs af aan leert dat onze eigen ontwikkeling het belangrijkst is. Deze authenticiteitsdwang zorgt ervoor dat we erg op onszelf gericht zijn. Daardoor staan we ook steeds sceptischer tegenover een gemeenschap die ons vertelt wat we moeten doen, en daarom ook tegenover de rituelen en tradities die deze gemeenschap bij elkaar moeten houden.
Filosofie als kunst
Wie bekend is met het werk van Han, zal deze concepten van productie- en authenticiteitsdwang bekend in de oren klinken. Ook andere boeken in het oeuvre van Han laten zich kenmerken door kritiek op onze oververmoeide, narcistische, neoliberale samenleving. Boeken als Müdigkeitsgesellschaft (De vermoeide samenleving, Van Gennep, 2012) en Transparenzgesellschaft (De transparante samenleving, Van Gennep, 2012) leverden hem grote bekendheid op in Duitsland en daarbuiten. De vaak dunne boekjes zijn geschreven in een pakkende en toegankelijke stijl. In een interview met ArtReview zegt hij daarover dat hij filosofie beoefent als een kunst: ‘Een 1000 pagina’s dik boek dat moet uitleggen hoe de wereld in elkaar zit, kan misschien niet eens zoveel uitdrukken als één enkele haiku.’
Minstens zo eigenzinnig als zijn schrijfstijl is zijn levensstijl. Ik kan iedereen die deze filosoof beter wil leren kennen aanraden om de documentaire Müdigkeitsgesellschaft te bekijken: je ziet een uur aan beelden van Han die door de straten van Berlijn en Seoul struint en vertelt over zijn leven en werk. Hij is zelf op 22-jarige leeftijd van Seoul naar Berlijn verhuisd, onder de dekmantel van een studie metallurgie, terwijl hij zich in werkelijkheid wilde toeleggen op de Duitse filosofie en literatuur. Nu is hij een van de meest gevierde filosofen van het moment, die schrijft over de oververmoeide mensen in zijn geboortestad, die hun slaap alleen kunnen inhalen in de metro’s op weg naar hun werk.
De filosofische thermometer
Tegelijkertijd is het lastig om al te veel biografische elementen aan zijn oeuvre te koppelen. Han volgt namelijk streng de ideeën die hij verkondigt: hij doet niet mee aan de zelfverheerlijking die hij problematiseert en heeft het dus nooit over zichzelf in zijn werk of daarbuiten. Hij geeft zelden interviews en gaat zonder smartphone door het leven. Juist dat maakt hem de perfecte persoon om te verafgoden door iedereen die zichzelf in zijn maatschappijkritiek herkent. De wijze filosoof die ons niet alleen vertelt wat er allemaal misgaat, maar ons zelfs voordoet hoe het anders kan. Ook Hans schrijfstijl werkt zijn status van cultuurkritische cultheld in de hand: zijn citaten zijn pakkend en doen het goed op sociale media. Mijn persoonlijke favoriet uit dit boek: ‘De neoliberale hel van het gelijk wordt bewoond door getatoeëerde klonen.’
Tegelijkertijd doet Han in zijn boeken geen wereldschokkende ontdekkingen. Veel van wat hij schrijft verschilt niet erg van wat de Frankfurter Schule al decennia verkondigt. Zelf haalt Han dan ook graag Walter Benjamin aan. Daar komt nog bij dat er tegenwoordig een overvloed is aan cultuurkritische boeken die dezelfde thema’s belichten als Han: onze obsessie met zelfoptimalisatie, ons verlies van spel, onze hoge mate van individualisatie. Waarom zouden we dan juist Han moeten lezen?
Voor het antwoord op die vraag komen we toch weer uit bij Hans schrijfstijl: zijn ideeën zijn goed onderbouwd, mooi verpakt en vooral toegankelijk opgeschreven. Inderdaad, hij is misschien niet zo verdiepend als de Frankurters, maar ik geef iemand toch veel liever een boek van Han dan van Habermas cadeau. Zijn filosofisch sterke uitdieping van de voor velen herkenbare gevoelens van vervreemding en vermoeidheid vult Han aan met een breed scala aan voorbeelden uit de film, poëzie en literatuur. Zo doet hij precies datgene waar veel mensen behoefte aan hebben: hij steekt zijn filosofische thermometer in het oor van de samenleving en vertelt ons op liefdevolle toon dat het niet zo goed met ons gaat.
Byung-Chul Han, Over het verdwijnen van rituelen. Een topologie van het heden. Vertaald door Mark Wildschut, Utrecht: Uitgeverij Ten Have/De Nieuwe Wereld, 2025.