Basiscursus Macht en onmacht | Gehele cursus

Praktische wijsheid in de Griekse tragedies

‘Overal zijn de gevaren, maar niets is zo gevaarlijk als de mens,’ schreef Sofokles in zijn tragedie Antigone. De mens vormt door zijn mateloos streven niet alleen de grootste bedreiging voor zijn omgeving, maar ook voor zichzelf. Dit observeerde de tragediedichter 2500 jaar geleden al en is actueler dan ooit. In deze basiscursus verdiepen we ons in de meesterwerken van de klassieke oudheid vanuit verschillende hedendaagse morele dilemma’s, die steeds vaker gaan over omgaan met onmacht en onzekerheid. Centraal staan de Oresteia en Prometheus van Aischylos; Oidipous, Antigone en Philoctetes van Sofokles en de Bacchanten en Medea van Euripides. Deze oerteksten leren ons hoe te leven tussen vrijheid en noodlot. Daarnaast zullen we ook kennismaken met de doorwerking van de Griekse tragedies in hedendaagse literatuur, opera en toneel en is er ruimte voor zelfreflectie en gesprek.

Met Moïra Müller en gastdocenten Alexander Reeuwijk, Victor Müller, Norbert Peeters, Erik Boers, Benjamin Rous en Michiel Baas.

De weekenden van de basiscursus zijn ook los te volgen.

Voor wie?

De basiscursus is geschikt voor iedereen die zich meer wil verdiepen in de Griekse Oudheid en kennis wil vergaren over de doorwerking van de tragedies in het heden én in zichzelf. De cursus is voor iedereen toegankelijk, filosofische voorkennis is niet vereist.

Wat leer je?

Aan het eind van deze basiscursus zal je je meer thuis voelen in de immense wereld van de Griekse mythen en tragedies. Je hebt dan:
– inzicht in onze eigen wijsheid, vrijmoedigheid en overmoed
– kennis van originele bronnen van de Griekse mythen
– kennis van de sociaalhistorische context en filosofische concepten inherent aan de tragedies
– inzicht in de praktische wijsheid van de Griekse tragedies
– handvatten om tragedies en andere teksten uit de klassieke oudheid op een inspirerende manier te lezen
– kennis over de doorwerking van Griekse tragedies in hedendaagse literatuur en moderne opera
– inzicht in de actualiteit van de tragedies en de eeuwig terugkerende thema’s en morele dilemma’s

Programma

Weekend 1: Onzekerheid

24-25 januari 2026

In dit weekend gaan we dieper in op de oorsprong en functie van de Griekse tragedies en de verschillende filosofische interpretaties van dit grootste kunstwerk in de antieke cultuur. We zullen meer inzicht krijgen in de impact die het ontstaan van de democratie had op de samenleving en welke vrijheden, beperkingen en morele conflicten dit met zich meebracht. Ook onderzoeken we hoe en vanuit welke waardesystemen we handelen in onzekere situaties. Daarnaast zal gastdocent Alexander Reeuwijk een literair café modereren waarin een aantal hedendaagse schrijvers de doorwerking van de Griekse tragedies in hun roman bespreekt.

Weekend 2: Noodlottige keuzes

14-15 februari 2026

In dit weekend staat de trilogie de Oresteia van Aischylos centraal en zullen we aan de hand van de drie tragedies het thema rechtvaardigheid bespreken en onderzoeken hoe dit concept is veranderd. Vanuit het lezen van tekstfragmenten zullen we met elkaar in gesprek gaan over hoe wij zelf ‘ongewilde’ keuzes maken en op welke manier we hier wel of geen verantwoordelijkheid voor nemen.

Daarnaast zal muziekfilosoof Victor Müller ons met een interactieve lezing meenemen in de fundamenten van de muziek en de essentie van de Griekse tragedies: de koorzangen. Grieken geloofden dat muziek het karakter (ethos) vormde. Aristoteles’ beroemde begrip catharsis (zuivering) is ondenkbaar zonder muziek. Muziek werkt rechtstreeks op de ethos van de ziel en is nodig omdat sommige waarheden niet gedacht maar enkel doorleefd kunnen worden. In deze muzikale reis ontdekken we dat de fundamenten van de aristotelische deugden hetzelfde zijn als die van de muziek en worden we uitgenodigd om iets van de werking van muziek op de mens te ervaren.

Weekend 3: Hybris

14-15 maart 2026

In dit weekend houdt ons het vraagstuk bezig of we alles moeten willen wat we kunnen of dat we soms de loop der dingen moeten aanvaarden zonder in te grijpen. We zullen de verschillende Prometheuzen door de eeuwen heen bestuderen en vormen van overmoed en vrijmoedigheid van de ander én van ons zelf bespreken. Centraal staan ook de betekenis van het omkijken van de held Orpheus en de noodzaak van de twijfel. Daarnaast geeft gastdocent Benjamin Rous een college over de doorwerking van de Griekse tragedies in moderne en hedendaagse opera.

Weekend 4: Het schone en de dood

18-19 april 2026

In dit weekend zullen we aan de hand van de tragedie Antigone van Sofokles onderzoeken hoe we onze eigen sterfelijkheid ervaren en gaan we dieper in op de manieren van omgang met de gewilde en ongewilde dood in de klassieke oudheid. Centraal staan ook het thema rituelen en de betekenis van offeren en begraven. Daarnaast zullen we kennismaken met de ontwikkeling van het vrouwbeeld in het oude Griekenland en zullen we met elkaar in gesprek gaan over welke betekenis wij geven aan het Schone. Gastdocent Erik Boers zal een socratische dialoog begeleiden over de kracht van het tragisch leven.

Weekend 5: Het raadsel van de mens

23-24 mei 2026

Dit weekend staat de vraag naar de essentie van de mens centraal. Wat is de mens en wat is hij niet? Aan de hand van Oidipous en Philoctetes gaan we dieper in op het mensbeeld dat Sofokles in deze tragedies beschrijft en zullen de relatie van mens en natuur en de eerste ecokritiek bespreken. Ook zullen we ons bezighouden met presocratische teksten en het gedachtegoed van de eerste natuurfilosofen. Gastdocent Norbert Peeters zal een verdiepend hoorcollege geven over de veranderende relatie van mens en natuur door de eeuwen heen in relatie tot de klimaatcrisis.

Weekend 6: De Ander

20-21 juni 2026

In dit afsluitende weekend staan twee wonderschone en confronterende tragedies van Euripides centraal: Medea en de Bacchanten. Aan de hand van hoorcolleges en het lezen en bespreken van teksten zullen we in de hoofden van de hoofdpersonages proberen te kruipen, niet alleen om een moordende moeder en een mens verslindende god te begrijpen, maar ook om dieper in te gaan op het vraagstuk over de relatie tussen de Ander en ik. In het practicum zullen we ons bezighouden met meerstemmige identiteit. De God Dionysos brengt ons ook bij de mysteriën van Eleusis en het orfisme. In de gastlezing staat een introductie tot de belangrijkste ideeën binnen het hindoeïsme centraal. Aan de hand van verhalen en personages uit de Mahabharata en de Bhagavad Gita bespreekt Michiel Baas kernbegrippen als atma (ziel of zelf) en dharma (plicht, orde en ethiek), en laat hij zien hoe deze ideeën tot op de dag van vandaag doorwerken in het dagelijks leven en denken in India. Daarnaast verkent de lezing de raakvlakken tussen Indiase en Griekse filosofie, met bijzondere aandacht voor overeenkomsten met de stoïcijnse traditie en mogelijke wederzijdse invloeden tussen beide intellectuele werelden.

Werkvormen

De weekenden zijn thematisch georganiseerd en bestaan uit kennisoverdracht en het verwerken en actualiseren van de verkregen inzichten. Specifiek maken we gebruik van de volgende werkvormen:
– Hoorcolleges
– Close-reading van teksten
– Practicums voor reflectie en gesprek
– Socratisch dialoog
– Literair café met interviews
– Gastcolleges met muziek en filmfragmenten

Studiebelasting en lesmateriaal

Elk afzonderlijk weekend van deze cursus bevat 9 contacturen, wat 54 contacturen voor de gehele cursus betekent. Het is optioneel om je te verdiepen en de tragedies zelfstandig te lezen, maar dit is zeker niet verplicht voor het volgen van de reeks weekenden.

Het lesmateriaal is inbegrepen. Bij de cursus wordt een reader op de eerste dag ter beschikking gesteld. De teksten uit deze reader komen vooraf ook op onze Digitale Leeromgeving beschikbaar voor deelnemers aan de cursus.

Deelnemers die de complete tragedie en/ andere originele bronnen willen lezen kunnen, geheel vrijwillig, kiezen uit de volgende werken, die zelf dienen te worden aangeschaft:

• Hesiodos, Werken en Dagen, vertaald door dr. W. Kassies, Dimensie, Leiden (1989)
• Hesiodos, Alle Goden!, vertaald door R. Blankenborg, Damon, Eindhoven (2018)
• Homeros, Ilias en Odyssee, vertaald door M.A. Schwartz, Athenaeum, Amsterdam (2012) (De boeken kunnen ook in andere uitgaven gelezen worden.)
• Aischylos, Het verhaal van Orestes, vertaald door G.Koolschijn, Athenaeum, Amsterdam (1995)
• Aischylos, Prometheus, vertaald door G. Komrij, Prometheus, Amsterdam (1992)
• Sofokles, Oidipous, Antigone, vertaald door G. Koolschijn, Athenaeum, Amsterdam (2014)
• Euripides, Medea, Bakchanten, vertaald door G. Koolschijn, Athenaeum, Amsterdam (2010)
• Aristofanes, Kikkers, vertaald door M. d’Hane-Scheltema, Athenaeum, Amsterdam (1995)
• Seneca, Medea, vertaald door P. Schrijvers, Historische uitgeverij, Groningen (2013)

Data

Zaterdag 24 en zondag 25 januari 2026

Zaterdag 14 en zondag 15 februari 2026

Zaterdag 14 en zondag 15 maart 2026

Zaterdag 18 en zondag 19 april 2026

Zaterdag 23 en zondag 24 mei 2026

Zaterdag 20 en zondag 21 juni 2026

Zaterdag van 10.30 uur tot zondag 12.30 uur met afsluitende lunch.

Docenten

Moïra Müller

Moïra Müller is gepromoveerd filosofe in de Griekse Oudheid en is een veelgevraagd spreker. Ze geeft les als gastdocent aan verschillende universiteiten, filosofische instituten en leiderschapsorganisaties. In al haar werkzaamheden is het uitgangspunt de gezamenlijke zoektocht naar de actualiteit van de Griekse filosofie en poëzie. Regelmatig publiceert ze artikelen over de thema’s zoals noodlot en vrijheid, duivelse dilemma’s en morele besluitvorming.Müller studeerde filosofie en klassieke studies aan de Universiteit van Barcelona en is gepromoveerd op het thema vrijheid en noodlot in de Griekse tragedies.

Alexander Reeuwijk

Alexander Reeuwijk is reiziger, schrijver, presentator en interviewer. Hij publiceerde meerdere boeken waaronder ‘Oog in oog met de Goden’, over een persoonlijke zoektocht naar de God achter de Nataraja, de dansende Shiva, van het Rijksmuseum. Hij publiceerde eerdere boeken over Indonesië en Iran. Voor de Universiteit van Leiden stelde hij het internationaal bekroonde Voyage of Discovery samen, over de collecties van de Asian Library. Hij is een veelgevraagd interviewer en de vaste recensent van het programma Vroege Vogels.

Victor Müller

Victor Müller is een zeer ervaren trainer en coach. Vanuit muziek en muziekfilosofie, gebaseerd op de kardinale deugden van Aristoteles, brengt hij mensen bij hun authentieke stem. Ook is hij een veelgevraagd spreker in leiderschapsprogramma’s waarin hij bijdraagt aan de ervaring van groepsharmonie door samen te zingen. 

Norbert Peeters

Norbert Peeters is gepromoveerd botanisch filosoof, schrijver, docent verbonden aan de universiteit van Leiden en programmamaker voor Studium Generale Leiden, waar hij vooral de natuurwetenschappen behandelt. Peeters studeerde Archeologie en Filosofie. In zijn boeken laat hij ons kennis maken met het plantenleven en de filosofie van de natuur. In zijn promotieonderzoek houdt hij zich bezig de filosofische en historische achtergrond van onkruid.

Benjamin Rous

Benjamin Rous studeerde Mediterrane Archeologie aan de Universiteit van Amsterdam. Momenteel coördineert hij bij het Netherlands Institute for Conservation+Art+Science+ onderzoeksprogramma’s die wetenschappers van verschillende disciplines bij elkaar brengen. Toonaangevende erfgoedexperts werken er aan innovatieve manieren om kunst te bestuderen, te presenteren en te behouden. Daarnaast schrijft en vertelt hij graag over opera en klassieke muziek en heeft voor Uitgeverij Van Oorschot een boek over opera geschreven. Rous faciliteert een gastcollege over de doorwerking van de Griekse tragedies in moderne en hedendaagse opera.

Erik Boers

Erik Boers werkt momenteel als Philosopher in Residence bij de Comenius Leergangen. Hij is auteur van diverse boeken en artikelen. Als medeoprichter was hij 22 jaar lang als gastdocent verbonden aan de Master Philosophy of Management and Organization van de Vrije Universiteit te Amsterdam. In 2022 promoveerde hij aan de Radboud Universiteit op een onderzoek naar de geschiedenis en theoretische onderbouwing van het Socratisch Gesprek: “From Science to Conscience; the Socratic Dialogue Reconsidered”. Met talloze groepen professionals, individuen, managementteams, Raden van Bestuur en Toezicht heeft hij de afgelopen 35 jaar ‘denkgesprekken’ gestalte gegeven.

Michiel Baas

Michiel Baas is antropoloog, schrijver en docent, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Hij promoveerde op onderzoek naar migratie, mobiliteit en de opkomst van nieuwe middenklassen in India. In zijn werk combineert hij etnografisch veldwerk met bredere vragen over globalisering, technologie en koloniale geschiedenis. Daarnaast heeft hij een bijzondere interesse in hindoeïsme, Indiase mythologie en literatuur. In 2025 was hij hoofdcurator van het Alliance Literary Festival in Bangalore, waar meer dan honderd schrijvers uit binnen- en buitenland samenkwamen. Momenteel werkt hij aan een publieksboek over de wereldgeschiedenis van het Nederlandse kolonialisme en de rol van de VOC daarin.