Essay door Maud Seesing
David van Reybrouck roept op tot vérdenken: verder denken dat onze gewoontes, bubbels en tijdgrenzen toelaten. Het is een uitnodiging om niet alleen te denken over het nu, maar ook over het verleden en de toekomst. Vérdenken klinkt bevrijdend, omdat het je uit oppervlakkigheid tilt, maar eerlijk gezegd kan het ook best wel vermoeiend zijn. Wie te veel nadenkt, raakt verstrikt in twijfel of zorgen. Is vérdenken dan nog een bron van geluk? In hoeverre maakt vérdenken gelukkig?
Ik zal betogen dat vérdenken gelukkig maakt wanneer het voortkomt uit nieuwsgierigheid, maar niet wanneer het voortkomt uit angst. Vérdenken is een krachtig instrument voor geluk, zolang het leidt tot nieuwe inzichten en niet alleen maar tot zorgen. Omdat dit een veelomvattend onderwerp is, heb ik mijn essay opgedeeld in een aantal stukken. Ik zal ten eerste betogen dat nieuwsgierigheid ruimte schept voor vrijheid en verwondering en dat deze houding leidt tot groei en geluk. Vervolgens beargumenteer ik hoe vérdenken vanuit angst juist de behoefte aan controle voedt en daardoor tot onrust leidt.
Nieuwsgierigheid is de kracht achter het vérdenken. Wie nieuwsgierig is, stelt vragen niet omdat zij bang is voor wat zij niet weet, maar omdat zij verlangt te begrijpen. Nieuwsgierigheid is een open houding tegenover het onbekende en gaat vaak hand in hand met verwondering. Wie denkt uit verwondering ervaart vrijheid: je hoeft niet alles te geloven wat gezegd wordt, want je hebt de ruimte om zelf op zoek naar betekenis te gaan. Het nieuwsgierig vérdenken zorgt voor geluk, omdat je met een nieuwsgierige blik vrijer vérdenkt. Je doet nieuwe inzichten op, je denkt vrij, je hebt een open houding en daardoor zorgt verdenken voor geluk. Zo kan een jongere die nadenkt over haar toekomst, zoals ik, zich zorgen maken over de toekomst, maar zij kan ook nieuwsgierig nadenken: Wat voor mens wil ik worden? Wat betekent een goed leven voor mij? Hoe wil ik leven? Vérdenken dat voortkomt uit nieuwsgierigheid opent perspectieven en voedt geluk.
Men kan zeggen dat nieuwsgierigheid onrust veroorzaakt. Wie vragen blijft stellen, vindt nooit rust in de gekregen antwoorden. Daaruit kun je concluderen dat een leven vol nieuwsgierigheid kan leiden tot een eindeloze zoektocht en nooit iets vinden. Dat klopt slechts wanneer men nieuwsgierigheid verwart met ontevredenheid. Nieuwsgierigheid is niet het wanhopig najagen van zekerheid, maar het openstaan voor onzekerheid. Het is dus niet het ontevreden zijn met antwoorden op jouw vragen, maar het is simpelweg gewoon het curieus zijn naar nieuwe inzichten. Dus wat je wel kunt zeggen, is dat nieuwsgierigheid de mens gelukkig maakt, omdat het haar verzoent met de onvolledigheid van haar weten.
Angst is de donkerdere kant van onze verbeelding, het sluit ons denken af. Wie vérdenkt uit angst, probeert controle te krijgen over iets dat per definitie onzeker is. We stellen ons voor wat er mis kan gaan en blijven daarin hangen of we denken terug aan nare momenten van het verleden en haken ons daarin vast. Een voorbeeld uit mijn eigen leven maakt dit concreet. Ik ben een jongvolwassene en wanneer ik op het nieuws hoor over de lastige huizenmarkt, begin ik te vérdenken vanuit angst. Hoe moet ik later een huis kopen? Zijn er dan nog wel betaalbare woningen? Kan ik later wel een huis vinden dat past bij mijn wensen? Dit vérdenken komt niet voort uit nieuwsgierigheid, maar uit angst en het levert mij niks op, behalve zorgen. Vérdenken uit angst is dus eigenlijk ronddraaien in een spiraal van doemscenario’s. In plaats van de wereld te openen, vernauwt het onze blik. Wie vérdenkt uit angst is niet vrij, maar gevangen in de behoefte aan zekerheid. Het vérdenken wordt een poging om grip te krijgen op wat niet te beheersen valt. Daardoor maakt vérdenken vanuit angst ongelukkig.
Zou angst ook een vorm van bewustzijn kunnen zijn? Angst kan ons confronteren met de realiteit, maakt ons voorzichtig en oplettend. Is vérdenken uit angst dan niet juist nuttig, omdat het ons voorbereidt op mogelijke tegenslagen? Angst kan inderdaad een waarschuwingssignaal zijn, maar als je angst gebruikt als grondlegger van het vérdenken, zorgt zij niet voor geluk. Dan belemmert zij juist onze vrijheid, iets wat juist wél nodig is om geluk te verkrijgen. Het maakt ons afhankelijk van waar we bang voor zijn, dat waar we voor vrezen. Dus alleen wanneer we vérdenken vanuit nieuwsgierigheid maakt het ons gelukkig en vérdenken vanuit angst juist niet, omdat dat ons laat vastzitten in negativiteit en ons zorgen oplevert.
Vérdenken hoort bij het mens-zijn. Het laat ons voorbij onze dagelijkse gedachten kijken, om de wereld, om het heden en om onszelf. Vérdenken maakt gelukkig als het voortkomt uit nieuwsgierigheid, omdat het ruimte voor vrijheid, verwondering en groei opent. Nieuwsgierigheid opent de geest en nodigt uit om te ontdekken, zelfs als er onzekerheid is. Daarentegen leidt vérdenken vanuit angst tot onrust en beklemming, omdat het willen beheersen van de onzekerheid ons juist gevangen houdt in zorgen. Vérdenken is dus geen garantie voor geluk. Het hangt af van de bron waaruit het ontstaat. Wie vérdenkt met een open, nieuwsgierige blik, vindt in het denken zelf een vorm van geluk. Wie vérdenkt vanuit angst, verliest de vrijheid en daarmee het geluk dat vérdenken kan brengen. Zolang nieuwsgierigheid onze leidraad blijft, hoeft vérdenken nooit te ver te gaan.