Door: René ten Bos
‘[D]e planeet hoeft niet “gered” te worden en al helemaal niet door een soort die de verbijsterende onbeschaamdheid had om te spreken van “onze planeet”.’
Dit citaat komt uit Sad Planets, een dik boek (470 pagina’s) dat geschreven werd door Dominic Pettman en Eugene Thacker. De eerste schrijver kende ik niet, maar de tweede is al jaren één van mijn kleine helden in de filosofie. Thacker geldt als een pessimist die geheel in de stijl van grote voorgangers als Schopenhauer en Cioran en met dezelfde soort eloquentie het ene na het andere boek schrijft. Ik raad lezers van deze column vooral zijn Infinite Resignation (2018) aan, een dikke bundel aforismen die zich laat lezen als een zelfhulpboek voor mensen die de gedachte dat optimisme een morele plicht is niet kunnen velen. ‘Oneindige berusting’, een idee dat ontleend wordt aan Kierkegaard, zal ons beter in staat stellen ons te verzoenen met de onuitwisbare droefheid van de wereld dan alle hooggestemde verwachtingen en vooruitgangsidealen. Voor iemand als Thacker is pessimisme op een bepaalde manier veel spiritueler en diepzinniger dan optimisme, dat volgens hem per definitie plat is.
Met de titel ‘Droevige planeten’ wordt een poging gedaan om een oeroude wetenschap, de astronomie, te verbinden met een hedendaagse theorie over emoties of affecten (p. 76). Dat is op het eerste gezicht onbegonnen werk, want als de astronomie ons iets geleerd heeft, dan is het wel dat het universum totaal onverschillig is ten opzichte van onze gevoelens. De astronomie is vanouds verbonden met de gedachte dat het leven in de oneindige anorganische ruimte niet veel voorstelt, laat staan ons persoonlijke leven. Van Epicurus tot Pascal en Blumenberg hebben filosofen het ‘absurde’ van de werkelijkheid geproblematiseerd. Het universum is radicaal doof (surdus) voor onze wensen.
De aarde is weliswaar uitzonderlijk, omdat er leven is, maar hebben we verder echt reden aan te nemen dat ze ophoudt te bestaan als wij er niet meer zijn? Een planeet is een planeet en daarmee nog geen wereld (p. 244 en p. 250). Pettman en Thacker proberen na te gaan hoe deze stand van zaken van invloed is op ons gevoelsleven, op onze verslaving aan droefheid, met andere woorden, op onze melancholie. Daarbij stellen ze ook schijnbaar absurde vragen die de gemiddelde astronoom niet snel zal stellen: als er interacties zijn tussen de planeet en onze droefheid, is het dan ook denkbaar dat de planeet zelf bepaalde gevoelens ‘opvangt’? Intrigerende gedachte.
Het bovenstaande citaat, dat op p. 254 te vinden is, geeft aan dat we niet willen begrijpen dat de planeet mogelijkerwijs heel onverschillig blijft ten opzichte van ons en dat na ons uitsterven de planeet doodgemoedereerd verder zal ‘planeteren’ – een vooruitzicht waar alleen wij verdrietig of paniekerig van worden. Dat die planeet zelf totaal onverschillig zou kunnen zijn, emotioneert ons echter buitengewoon. De gedachte alleen al bruist van voor ons onaangename contradicties: hoe kan het niet-affectieve, in dit geval een steenmassa die zijn rondjes door ons planetenstelsel loopt, ons toch affecteren? Het is alsof we willen dat die massa, die onverbiddelijke klont, een soort morele plicht ten opzichte van onszelf te vervullen heeft en dat we daarom mogen zeggen dat hij van ‘ons’ is.
Maar wat nu als die aarde, die zo dichtbij lijkt te zijn, zich echt kosmisch gedraagt en in feite oneindig ver van ons af staat? Laten we Pettman en Thacker tot slot nog een keer aan het woord: ‘Het is mogelijk dat de droefheid van de planeten minder gaat over ons onvermogen te ervaren wat niet ervaren kan worden en meer over de kloof die er tussen onszelf en de wereld is, een kloof die nooit ter sprake gebracht kan worden zonder direct (en op magische wijze) dit “iets” in iets anders te veranderen: een hemels lichaam, een planeet, onze planeet, ons huis.’ (p. 255). Deze droefheid is een uitdrukking van het diepe besef dat we nooit iets anders dan een menselijke kijk op de planeet zullen hebben.