Door René ten Bos
Dit citaat kwam ik tegen in een boek met de titel The Refusalist International. A Theory of the New Protest Cycle dat geschreven werd door de Deense kunsthistoricus en politicoloog Mikkel Bolt Rasmussen. Deze tekst verscheen in de onvolprezen Theory Redux-reeks van Polity Press, die onder redactie staat van de Belgische filosoof Laurent de Sutter. Ik raad lezers die moe worden van de autocratische esprit in de hedendaagse politiek en verlangen naar andere geluiden van ganser harte aan de publicaties in deze reeks te raadplegen. En die aanbeveling geldt zeker ook voor de bijdrage van Bolt Rasmussen.
In zijn boek bespreekt hij de grote massaprotesten die de laatste jaren wereldwijd plaatsvonden: van de Arabische Lente tot de Gele Hesjes, Occupy of Extinction Rebellion. Alom is geprobeerd de protesten te duiden, maar het punt van Bolt Rasmussen is dat je deze protesten, anders dan bijvoorbeeld de arbeidersprotesten in de vorige eeuw, niet op een traditionele manier kunt duiden. De reden is dat de hedendaagse protesten niet beogen bijvoorbeeld een onredelijke regering te vervangen door een ‘redelijkere’ regering, maar het idee van een ‘regering’ sowieso ter discussie te stellen. ‘Mensen,’ zo schrijft Bolt Rasmussen op p. 12, ‘weigeren door hun heersers geregeerd te worden; of deze nu democratisch gekozen politici of dictators zijn, ze moeten allemaal weg.’
Bloquons tout! De nieuwe leus uit Frankrijk laat zien hoe ongekend radicaal de weigering is. Het gaat er niet om dat uit naam van een betere moraal of hoogstaandere principes nieuwe heersers aan de macht geholpen moeten worden, maar het gaat erom dat macht zelf radicaal wordt afgewezen. Er wordt gesproken van een weigeringsbeweging (movement of refusal) die morrelt aan de instituten van de representatieve democratie en daarom ook in de ware zin van het woord ‘destituent’ is (p. 37). Om het goed te begrijpen: het gaat de demonstranten niet alleen om een afwijzing van bepaalde vormen van politiek, maar om de afwijzing van politiek en politici als zodanig. Dat richt zich dus ook op leiders. De protesten beogen ‘de ontmanteling van leiders tout court’ (p. 38). Daarom kent de protestbeweging ook zelf amper leiders of woordvoerders. Ze moeten allemaal opzouten! Het citaat hierboven dat te vinden is op de laatste pagina van het boek (p. 106) is slechts een herhaling en samenvatting van wat eerder al betoogd is.
De radicale weigering van politiek en leiderschap betekent dat de demonstranten zelf ook politieke identiteit of subjectiviteit afwijzen. Ze weten niet precies wie ze zijn en daardoor weten ze ook niet precies waarvoor ze staan of waarom ze eigenlijk demonstreren (p. 52). Juist hierdoor hebben traditionele commentaren zoveel moeite te begrijpen wat er aan de hand is. Meer en meer mensen zijn vandaag geneigd geweld te gebruiken, bijvoorbeeld in de Verenigde Staten, zonder dat men precies weet waarom (p. 58). Zoiets is moeilijk te verklaren. Bolt Rasmussen probeert nog wel aan duiding te doen – door bijvoorbeeld een vergelijking te maken met de arbeidersbewegingen van de vorige eeuw, een korte analyse van Foucaults notoire belangstelling voor de Iraanse Revolutie in 1979 of ook door een nog kortere analyse van het werk van Maurice Blanchot, de Franse filosoof die als geen ander van weigering een filosofisch thema wist te maken – maar tot veel verheldering leidt dit niet.
Maar dat is ook helemaal niet de bedoeling. De auteur voelt naadloos aan dat je de internationale ‘weigeringsbeweging’ alleen maar recht kunt doen door haar niet en détail te willen duiden. Misschien dat we dan pas begrijpen dat alle vormen van macht en leiderschap helemaal niet nodig zijn. Het geloof in beide is gemakzuchtig en decadent. In plaats van ons vragen te stellen over waarom al deze mensen de politici en leiders weigeren, moeten we ons afvragen waarom wijzelf niet weigeren.