Elke week deelt de cultuurverslaggever van de Kyiv Independent, Kate Tsurkan, verschillende facetten van de Oekraïense cultuur, geschiedenis, maatschappij en politiek die je helpen het hedendaagse Oekraïne beter te begrijpen. In de nieuwste editie staat ze stil bij de vandaag drie jaar geleden overleden Victoria Amelina (1986-2023), van wie we Vrouwen die oorlog zien uitgaven. Tsurkan stond ons vriendelijk toe haar ontroerende nieuwsbrief te vertalen. Je kunt je hier abonneren op de nieuwsbrief van Tsurkan, Explaining Ukraine, die we van harte aanbevelen.
Vandaag, drie jaar geleden, vermoordde Rusland de Oekraïense schrijver Victoria Amelina. Toen ik besefte welke dag het is, was mijn volgende gedachte: is het al drie jaar geleden?! Ik herinner me als de dag van gisteren, net als vele anderen, hoe ik tegen beter weten in hoopte dat ze haar verwondingen zou overleven…
Welkom bij de nieuwste editie van Explaining Ukraine, de cultuurnieuwsbrief van de Kyiv Independent, geschreven door ondergetekende. Deze week wil ik een groot mens en schrijver herdenken.
Ik kende Victoria niet zo goed. Eerlijk gezegd was ze vooral een kennis. Toch mag ik graag denken dat we onderweg waren naar een hechte vriendschap. Ik denk altijd terug aan één moment als ik stilsta bij de korte tijd die ik met haar mocht doorbrengen. Dat beschreef ik al in mijn Kyiv Independent-bespreking van haar postume boek Looking at Women Looking at War, maar in het geval je die niet hebt gelezen, vertel ik het nogmaals: we maakten deel uit van een Oekraïense delegatie op een internationaal literatuursymposium in Polen. Het was het eerste jaar van de grootschalige oorlog, en ik, overweldigd door de zwaarte van alles, barstte in tranen uit.
Ik begon te huilen in het midden van mijn voordracht, en hoe meer ik probeerde te kalmeren, hoe meer ik vreesde dat ik niets meer zou kunnen uitbrengen. Toen voelde ik dat iemand mijn hand greep: dat was Victoria, die naast me zat. Ze hield mijn hand vast onder tafel gedurende de rest van de voordracht, en ik ben er vrij zeker van dat ik alleen daarom wist te bedaren en tot het einde toe kon blijven spreken.
Toen de grootschalige oorlog begon, besloot Victoria een onderzoeker van oorlogsmisdaden te worden. Ze volgde een opleiding bij de Oekraïense mensenrechtenorganisatie Truth Hounds en ging daarna naar recent bevrijde gebieden om te praten met mensen die de Russische bezetting hadden overleefd en hun verhalen vast te leggen. Ze hoopte eraan bij te dragen dat Oekraïne Russische oorlogsmisdadigers verantwoordelijk zou kunnen houden.
Deze ervaringen inspireerden haar tot het schrijven van haar boek Looking at Women Looking at War, dat laat zien hoe vrouwen getuige zijn van de rauwe oorlogswerkelijkheid, die doorstaan en vastleggen, niet alleen als slachtoffers, maar ook als actieve waarnemers, verhalenvertellers en najagers van gerechtigheid.
Victoria was ook een geweldige schrijver van proza en poëzie. Haar bestseller Doms Droomland (Dom’s Dream Kingdom) vertelt het verhaal van een familie, een oude kolonel en vrouwen uit verschillende generaties, door de ogen van Dom, een poedel die het allemaal uit de doeken doet. Het boek wordt momenteel in het Engels vertaald en zal in de nabije toekomst uitkomen. Ik laat je meer weten zodra ik meer informatie heb.
Een bundeling van haar oorlogsgedichten kwam ook postuum in Oekraïne uit. Het was bitterzoet toen ik voor het eerst een exemplaar vasthield; ik wist dat ik voor de laatste keer iets nieuws van haar zou lezen.
Hier is een van de bekendste gedichten uit de bundeling, in mijn vertaling:
Luchtalarm in het hele land.
Elke keer voelt het alsof we allen worden terechtgesteld.
Wij allemaal.
Maar ze mikken maar op één.
Meestal die aan de rand.
Vandaag ben jij dat niet.
Het is veilig.
Hier is er nog een waaraan ik verknocht ben: ik hoor dezelfde vragen als Europese schrijvers uit eerdere generaties stelden. Ook zij doorleefden de gruwelen van oorlog, en zochten naar betekenis te midden van zoveel verlies:
Ik schrijf geen poëzie
Ik ben een schrijver van proza
Maar de realiteit van de oorlog
verzwelgt leestekens
verzwelgt plot
verzwelgt
samenhang
Alsof een granaat
de taal trof
Scherven van taal
lijken op poëzie
maar zijn dat niet
En dit is het ook niet
Taal is in Charkiv
Vrijwilligerswerk aan het doen
Toen Rusland Victoria vermoordde bij die raketaanval op Kramatorsk, beroofden ze Oekraïne niet alleen van een van zijn meest veelbelovende jonge schrijvers. Ze beroofden een zoon van zijn moeder, ontnamen haar vrienden en collega’s iemand die ze hoogachtten en waardeerden.
Zulke tragedies gebeuren dagelijks vanwege de meedogenloze Russische aanvallen; het is moeilijk ze bij te houden. Elk verlies maakt onze wereld net iets doffer. Toch moeten we een manier vinden om door te gaan, al was het maar om hen te eren die ons veel te vroeg werden ontnomen.
Ik zou willen dat meer mensen Victoria hadden leren kennen door haar werk, niet door het verhaal van haar tragische dood. Helaas geldt dat voor zo veel Oekraïense cultuurdragers die we zijn verloren, in deze grootschalige oorlog, en in de lange geschiedenis van Russische agressie tegen Oekraïne.
Je wordt er niet goed van, als je beseft hoe veel goede, onschuldige Oekraïners Rusland heeft vermoord, en het is des te erger als Rusland vervolgens probeert de Oekraïense cultuur als de zijne te claimen, of zelfs ontkent dat deze überhaupt bestaat.
Zolang we over hen praten, zorgen we ervoor dat Rusland niet erin slaagt de Oekraïense cultuur uit te roeien. Victoria zelf zei het ooit het beste: “Zolang een schrijver wordt gelezen, leeft hij.”
Dank je, zoals altijd, dat je dit hebt gelezen. In mijn cultuurverslaggeving voor de Kyiv Independent deel ik belangrijke verhalen uit Oekraïne. Ze zijn niet altijd opbeurend, maar altijd belangrijk. Als je onze missie wilt steunen – het eren, behouden en versterken van de Oekraïense cultuur in het aangezicht van Russische agressie – deel dan ons werk, en als je financieel daartoe in staat bent, word dan een betalend lid van de Kyiv Independent.
Kate Tsurkan