Door: Anne-Mathije Bogerd
Individualisme is geen vies woord, maar onderdeel van verbinding. In zijn boek De kracht van gras. Walt Whitman en onze tijd (2024) beschrijft Jan-Hendrik Bakker het democratische ideaal van dichter Walt Whitman. De basis van democratie is volgens Whitman de onderlinge binding, vanuit het individu.
Hoe ben jij geïnteresseerd geraakt in Walt Whitman?
Hij gaat al de helft van mijn leven mee, net zoals de Beatles, Bach en Bob Dylan. Vanuit mijn filosofische betrokkenheid heb ik een aantal essayboeken geschreven die te maken hebben met wonen in verhouding tot de natuur. Toen ik een boek schreef over mensen in de 19e eeuw die zich terugtrokken van de wereld, kwam het thema individualisme naar boven. Ik merkte dat mensen individualisme een vies woord vonden, want individualisme is toch een groot probleem van onze tijd? Whitman denkt daar anders over. Hij heeft veel gedicht over de waarde van individualisme.
Wat betekenen zijn gedichten voor jou?
Het is de ongelooflijke aardsheid van zijn poëzie die mij bekoort. Hij maakt van die aardsheid een verhevenheid. Whitman schrijft poëzie die dicht aanligt tegen de gesproken taal. Zijn gedichten gaan over het gewone leven in de stad en over lichamelijke ervaringen in het hier en nu. Die aandacht voor het gewone leven spreekt mij gevoelsmatig aan.
Wat vind je de mooiste frase van Whitman?
Die komt uit Song of Myself (1855):
Do I contradict myself?
Very well than, I contradict myself.
I am wide,
I contain multitudes.
Dat vind ik prachtig gezegd en tegelijkertijd ook dramatisch heel sterk. De mens valt niet samen met slechts één identiteit, hij is vele mensen tegelijk.
Een goede tweede is het gedicht There Was a Child Went Forth (1855). Dat gaat over een jongetje dat opgroeit en al zijn ervaringen vertelt. Je ziet als het ware de boten die het jongetje voorbij ziet varen, de natuur en de dieren die hij tegenkomt. De gedachte dat we dingen als unieke individuen met elkaar kunnen delen is hoopgevend voor mij.
Wat kunnen wij in 2025 nog halen uit zijn gedichten?
De poëzie van Whitman is niet een parafrase van een boodschap, zij Ãs de boodschap. Uit de poëzie spreekt een enorme liefde voor het leven, voor de natuur en voor de ander, alles op een niet-tuttige manier, op een aardse manier. Dat is de kern van wat Whitman democratie noemt. Wat het Koninkrijk Gods was voor christenen of het Nirvana voor boeddhisten, dat is de democratische samenleving voor mensen onderling. Hij had het over de basis van wederzijdse binding. Wat bindt ons? Dat zijn lichamelijke liefde, empathie, vriendschap en broederschap, tevens de ingrediënten van een democratie.
Wat staat er nog overeind van zijn ideaalbeeld?
De democratische overtuiging is geen grabbelton, waar je wat uit kunt halen wat van jouw gading is. Thomas Mann zei dat mooi in een lezing vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog: democratie bestaat niet alleen voor individuele welvaart, het individu moet voor de democratie ook veel over hebben. Democratie is geen vrijblijvend iets. Democratie is uiteindelijk gebaseerd op wederzijdse verbondenheid en sympathie.
Waarom is een democratie de beste staatsvorm?
Een democratie waarborgt verschil en gelijkheid op grote schaal. Het respect voor het anders zijn van de ander is een basisvoorwaarde voor een samenleving waarin we samen aan het werk moeten. We moeten het nu doen met elkaar met alle verschillen die we hebben en kennen. De kracht van een democratie is de pluriformiteit, dat zorgt uiteindelijk voor vooruitgang in de wereld. Denk hierbij aan de uitspraak van Hannah Arendt: ‘Pluraliteit is de wet van de aarde.’ Je ziet het terugkomen in de evolutie. Een plant wordt ziek, maar door allerlei kruisbestuivingen kunnen er genetische modificaties plaatsvinden waardoor het de werkelijkheid weer beter aan kan. Dat is een vorm van pluriforme ontwikkeling.
In deze tijd lijkt het soms alsof anders zijn onwenselijk is, hoe denk jij daarover?
Het is ook de taak van filosofen, dichters en journalisten om het anders zijn van de ander ruimte te geven en voelbaar te maken. Daarom is het ook zo belangrijk dat we lezen of films kijken, waarbij we ons kunnen verplaatsen in andermans ervaringen. Lezen zorgt voor een ontsnapping uit de eigen werkelijkheid en stelt mensen in staat om te reflecteren op hun eigen verhaal.
Het democratische ideaalbeeld heeft Whitman opgesteld vanuit een humanistische visie, wat is die visie?
Er blijft een waas hangen over hoe zijn visie is ontstaan, het is erg moeilijk om bronnen te vinden. Whitman is gewoon een jongen die uit het arme volk kwam en al jong moest werken. Hij heeft als een spons van alles in zich opgezogen en we weten niet precies wat dat is geweest. Zijn werk is naar mijn idee niet programmatisch. Hij had geen weg uitgestippeld in die zin, hij deed het gewoon. Al doende vormde zich iets in hem, zoals dat vaak gaat bij grote kunstenaars. Whitman kwam uit bij wat je ‘spirituele democratie’ zou kunnen noemen. Je kunt het zo zien: de mens ontdekt zichzelf en gaat de wijde wereld in om te genieten van al het moois dat hij tegenkomt. Dan volgt ook het idee dat de mens niet vanaf de geboorte is wat hij is: je wordt gemaakt tot mens in samenspraak en samenhang met je omgeving en de anderen. Het humanisme heeft als uitgangspunt dat wij onszelf moeten redden in samenwerking en daarbij moeten we overtuigd zijn dat we de wereld ook beter kunnen maken dan die nu is.
Wat doe jij om de wereld te verbeteren?
Ik heb plezier in mijn leven en dat probeer ik te houden. Ik probeer mijn kleinkinderen veel mee te geven, ik speel met ze, we ondernemen dingen. Ik heb in de stadslandbouw gewerkt en dat vond ik erg leuk om te doen. Dit is natuurlijk niet jezelf wegcijferen zoals moeder Theresa dat deed, maar ik probeer te laten zien dat filosofie en literatuur werelden kunnen openen die mogelijkheden scheppen om de aardse wereld minder slecht te maken.
Wat zou Whitman daarvan vinden?
Ik denk dat hij het wel goed zou vinden. Whitman schrijft in de eerste uitgave van Leaves of Grass een dominee-achtig stukje: ‘Dit is wat je doen moet. Heb de aarde, de zon en de dieren lief. Veracht de rijken, geef een aalmoes aan iedereen die erom vraagt, sta op voor de dommen en dwazen, twist niet over God, bejegen gewone mensen geduldig en coulant, neem voor niets of niemand je hoed af.’ Vriendelijkheid is een basale levenshouding en haat is het ergste gif dat er bestaat. Tegenover narcisme hebben we de verbondenheid waarmee we onze democratie en onze eigenheid kunnen behouden.
Waar ben je trots op nu je dit boek heb geschreven?
Waar ik trots op ben, is dat ik de eerste Nederlandse filosoof ben die Whitman in ons land introduceert bij een breed filosofisch geïnteresseerd publiek. Zijn poëzie heeft diepe filosofische, zowel morele als politieke, verbindingen met onze turbulente tijd. Hij spreekt rechtstreeks tot ons, hij kijkt ons rechtstreeks aan vanuit die gedichten. Whitman heeft zoveel te zeggen over onze tijd en problemen. Ja, dan ben ik er trots op dat ik deze grote stem uit het Amerika van 1850, juist nu de democratie er zo slecht voorstaat, met dit boek kan laten horen.
De kracht van gras. Walt Whitman en onze tijd, Jan-Hendrik Bakker. Leusden: ISVW Uitgevers, 2024.