Door: Marthe Kerkwijk
Onlangs belde iemand mij voor studieadvies, die noemen we Jo, en dat gesprek ging ongeveer zo:
Jo: ‘Ik wil graag een opleiding bij jullie doen, maar ik twijfel. Ik ben leidinggevende, en ik wil meer diepgang in de gesprekken die ik voer. Maar als ik ga meedoen aan een training van jullie, ben ik bang dat ik alleen maar leer goede vragen te stellen, maar dat kan ik al. Ga ik dan nog wel iets nieuws leren?’
Ik: ‘Je zegt net dat je iets wil leren: diepgang in gesprekken krijgen. Maar goede vragen stellen kun je al. Dan zou ik jou graag willen vragen: waarom doe je het dan niet?’
Jo: ‘Ha! Rake vraag! Confronterend ook wel. Hm. Even denken. Ik denk omdat er omstandigheden zijn die het moeilijk maken om echt de goede vragen te stellen, die te maken hebben met mijn positie ten opzichte van mijn gesprekspartner, of belangen, of dat soort dingen. En ook: er moeten gewoon doelen gehaald worden. Het gesprek moet ergens naartoe. Is het dan niet gewoon irritant om vragen te gaan zitten stellen? Daar heeft toch niemand tijd voor?’
Ik: ‘Dus je wilt eigenlijk leren hoe je vragen kunt stellen zonder irritant gevonden te worden?’
Jo: ‘Haha, ja!’
Ik heb Jo uiteindelijk Socrates in organisaties aanbevolen. Als je ook zo’n gesprek met me wilt, dan sta ik je graag te woord. En als je, net als Jo, ook wilt weten hoe je vragen kunt stellen zonder irritant gevonden te worden, dan deel ik hier mijn beste tips. Ik heb ze allemaal weleens overtreden en heb mezelf daarmee onuitstaanbaar gemaakt destijds, dus die fouten maak ik niet meer. Ik weet waar ik het over heb.
1. Wees betrokken en betrouwbaar. Je kunt vragen stellen zolang mensen geloven dat je zelf, net als zij, bereid bent je in te zetten voor de gedeelde goede zaak. Er is maar één ding irritanter dan iemand die vanaf de zijlijn wijsneuzerige vragen stelt, en dat is iemand met een verborgen agenda.
2. Maak duidelijk dat je oprecht iets wil begrijpen. Mensen die zomaar vragen stellen zonder dat ze zelf interesse in het antwoord hebben, zijn heel irritant.
3. Stel open vragen. Een open vraag is een vraag waar je zelf het antwoord nog niet op weet, en waar meer dan één serieus antwoord op mogelijk is. Gesloten en retorische vragen zijn echt superirritant.
4. Stel relevante vragen. Als niet duidelijk is dat de vraag er een is waar jij én je gesprekspartner(s) echt graag antwoord op willen hebben, dan is het tijdverspilling en dat is heel irritant.
5. Deel je eigen twijfel. Laat zien dat je het antwoord ook niet weet, en dat je dat dwarszit. Dan nodig je anderen ook uit om diezelfde twijfel te delen. Betweters zijn namelijk irritant.
6. Vraag door. Probeer het antwoord te onderzoeken en begrijpen. Wat maakt dat iemand dit antwoord overtuigend vindt? Zijn er alternatieven? Wat maakt die alternatieven eventueel overtuigend? Vraag om onderbouwing, neem geen genoegen met ‘dat werkt nu eenmaal zo’. Als jouw doorvragen irritant gevonden wordt, benadruk dan nogmaals dat het belangrijk is om te begrijpen, want dan kun je beter je werk doen, we zitten immers in hetzelfde schuitje. Als iemand echt goede argumenten heeft, dan is het de tijdsinvestering waard om die zorgvuldig te delen met anderen. Als blijkt dat de argumenten toch niet echt overtuigend zijn, dan is er nog vruchtbaar onderzoek te doen. Dat is in ieders belang. Oppervlakkigheid is namelijk ook irritant.
7. Gebruik het moment en roei met de riemen die je hebt. Er is niet altijd tijd om een hele middag een socratisch gesprek te voeren. Gelukkig is er in de dagelijkse gang van zaken volop gelegenheid om te vertragen en een goede vraag te stellen. De kunst is om die momenten te herkennen en de kans te grijpen. Een goede vraag op het verkeerde moment is bloedirritant.
8. Formuleer je vraag beknopt en helder. Dit zijn vaardigheden die oefening vergen, maar je kunt ze leren. Een langdradige of vage vraag is strontvervelend.
9. Bescherm je eigen onderzoekende houding. Leer je eigen vooronderstellingen en oordelen herkennen en wees bereid die tijdelijk te parkeren. Je kunt een ander niet tot een onderzoekende houding brengen als je zelf niet het goede voorbeeld geeft, dat zou echt heel irritant zijn.
10. Het belangrijkst: sommige vragen zijn het waard om irritant voor gevonden te worden. Goede vragen kunnen schuren, en dat kan voor sommigen irritant zijn, maar dat is natuurlijk precies de bedoeling! Heb de moed irritant te zijn!
Meer weten? Kijk ook eens bij onze training De kunst van het vragenstellen of de crash course Socratisch gesprek.