Door: Jonathan Thomaes
‘Moet jij niet eens aan je huiswerk?’
‘Pap, het komt allemaal wel goed. Ik zet straks dat Nederlands verslag wel even in ChatGPT.’
‘Daar leer je helemaal niets van.’
‘Wel lekker rustig op die manier.’
‘Ach jongen, je kan toch niet gelukkig zijn als je je hele leven maar aan het gamen bent’.
‘Ik geniet nu toch aardig van mijn leven.’
‘Toch kan je niet echt gelukkig zijn als je het nooit moeilijk hebt gehad.’
‘De hedonisten streven naar genot en zijn gelukkig als zij dat genot bereiken.’
‘Het hedonisme is te kortzichtig. Nietzsche kijkt meer naar de toekomst, hij beweert dat geluk het gevoel is dat je krachtiger wordt. Dat word je door moeilijke omstandigheden te overwinnen.’
‘Kan iemand zonder lastige momenten dan helemaal niet gelukkig zijn?’
‘Dat denk ik inderdaad. Een grafiek zonder dalen kent geen pieken.’
‘Kan mijn grafiek zonder dalen niet hoger liggen dan de pieken van jouw grafiek?’
‘De pieken van mijn grafiek hebben de potentie hoger te stijgen dan jouw hedonistische lijn. Een zorgeloos leven lijkt misschien prettiger in het moment, maar op den duur zal het monotoon voelen, zal je niets leren. Over het leven noch over jezelf. Je zal ondervinden dat je je leven juist moeilijk maakt door te streven naar gemak.’
Met de komst van nieuwe technologie staat de mens meer dan ooit voor een erg lastige keuze. Moeten wij onszelf onderwerpen aan het gemak dat de wereld te bieden heeft? Voor veel tieners klonk de komst van ChatGPT als een droom die uitkwam. Nooit meer zelf verslagen schrijven en beknopte samenvattingen van complexe artikelen in een mum van tijd op je scherm hebben, klonk voor hen bijna te goed om waar te zijn. Ik denk dat het inderdaad te goed is om waar te zijn. Je moet je zorgen niet uit handen geven. Het zorgen voor jezelf en anderen behoort juist tot de kern van ons bestaan.
Het is belangrijk om te beseffen dat de ontwikkeling van technologie niet de oorzaak is voor het uit handen laten nemen van onze zorgen. Dit wordt al veel langer gedaan. De rijken in de middeleeuwen hadden bijvoorbeeld mensen in dienst om hun huis te onderhouden. Dit is slechts één van talloze voorbeelden. Wel heeft de ontwikkeling van technologie het voor de mens veel makkelijker gemaakt hun zorgen uit handen te laten nemen.
Neem nou de jongen uit de dialoog hierboven. Hij heeft zichzelf al helemaal overgegeven aan het gemak van moderne technologie. En met hem nog talloze anderen. Toch denk ik dat zij het op den duur niet zo makkelijk zullen krijgen. Als mensen hun zorgen uit handen geven, krijgen zij het gevoel dat zij veel makkelijker kunnen genieten van hun leven. Dat genot is er echter alleen op het moment zelf. Het is kunstmatig geluk. Een illusie.
In de dialoog schetst de vader een beeld van hoe een zorgeloos leven nooit een werkelijk gelukkig leven kan worden. Een leven waar gevoelens van voldoening, vreugde en puurheid de hoofdrollen vertolken. Het beeld van de vader komt overeen met mijn visie. Ik denk dat een individu gelukkiger wordt als persoon door ook de moeilijke kanten van het leven te ervaren. Van die momenten kan een individu veel leren. Essentieel voor dat leren is dat de persoon diens zorgen niet aan de kant schuift of bij anderen neerlegt. Het individu moet die momenten gebruiken om te groeien. Alleen als dit succesvol gedaan wordt, is de mens vervuld van oprecht geluk en bereikt de mens een toestand van eudaimonia. Aristoteles stelt dat eudaimonia het einddoel van de mens vertegenwoordigt. In tegenstelling tot eudaimonia is het andere soort geluk een kunstmatig geluk, ofwel kortstondig genot, erg vluchtig. Dit leidt tot een constante zoektocht naar nieuwe vormen van genot.
Er moet na lastige fases echter wel worden opgepast. Het individu moet diens zorgen niet groter maken dan zij werkelijk zijn. Zo stelt de romeinse keizer Marcus Aurelius: ‘Een wijze man accepteert pijn, verdraagt het, maar maakt het niet groter.’ Dit wordt tegenwoordig veel gedaan. Veel mensen, met name tieners, maken zich erg zorgen over wat anderen van hen denken. Veel meer dan noodzakelijk is. Er komen allerlei doemscenario’s in ze op waardoor zij hun zorgen nog veel groter maken. Om van de lastige fases te leren moet het individu dichtbij zichzelf blijven en niet afdwalen van de realiteit. De mens moet leren om te gaan met diens ware zorgen en niet met vervormde of overdreven vormen daarvan. Als dat wel gebeurt liegt het individu tegen zichzelf. Dit kan doorslaan tot een punt waarbij hij de waarheid niet van de schijn en leugens in zichzelf kan onderscheiden. De grafiek van de vader heeft dus de potentie hoger te stijgen dan die van de zoon, maar ook het risico zover te dalen dat de weg omhoog niet meer te vinden is. Al met al heeft een zorgeloos leven de schijn van een werkelijk gelukkig leven. Een fijn leven waar jij kan doen wat jij wil. Toch is dit niet meer dan een illusie. Als de mens diens zorgen omarmt en er goed mee omgaat, kunnen zorgen uitgroeien tot de sterkste vorm van geluk. Een vorm van geluk die alle vormen van het kunstmatige geluk verslaat. Een vorm van geluk inherent aan de individuen die de dalen hebben doorstaan en voorbij de lijn van de hedonisten zijn gestegen.