In haar pamflet Kapitalisme is seksisme onderzoekt Doortje Smithuijsen aan de hand van persoonlijke ervaringen en filosofie hoe het denken van vrouwen wordt beïnvloed door het kapitalisme. Het kapitalistische systeem bevordert nog altijd de ongelijkheden tussen man en vrouw, ten koste van de autonomie die vrouwen denken te hebben.
Door: Anna de Jong
Kapitalisme is seksisme opent met het beginselprogramma van de Partij van de Arbeid en haar standpunt over de positie van de vrouw in de maatschappij. De strijd voor gelijkheid tussen man en vrouw is niet alleen economisch, maar speelt zich af in de samenleving – wat op zijn beurt weer gevolgen zal hebben voor het economische proces. Van een samenleving die streeft naar de gelijke verdeling van kennis, macht en inkomen – zoals de PvdA dat in de jaren zeventig voor zich zag – is weinig terechtgekomen. Smithuijsen stelt dat we in plaats daarvan in een land leven waar werkelijk alles voorzien is van een winstoogmerk. Als er geen winst te behalen valt, dan doet het er voor de samenleving niet toe.
Deze drang naar winst op elk vlak in de samenleving wordt aangewakkerd door een overheid die zich zo min mogelijk wil bemoeien met de samenleving: vooral geen overheidsingrijpen, ook niet als het gaat om (on)gelijkheid, met als doel maximale vrijheid en keuze voor de mensen. Het liberalisme, dat uitgaat van gelijkheid tussen burgers, ziet over het hoofd dat de vrijheid van het individu al vanaf het begin zeer beperkt is. Vrijheid is altijd min of meer ongelijk verdeeld, waardoor zelfontplooiing voor de een iets heel anders betekent dan voor de ander. Uit deze combinatie van kapitalisme en liberalisme komt het keuzefeminisme voort, waarin de vrije keuze van de vrouw centraal staat en elke keuze als feministisch kan worden beschouwd. Volgens Smithuijsen heeft dit er vooral toe geleid dat je als vrouw zelf je eigen ongelijkheid kiest.
Op de golf van het kapitalisme
Het kapitalisme is niet los te zien van de kloof van ongelijkheid tussen man en vrouw, stelt Smithuijsen. Deze ongelijkheid wordt bevorderd door het kapitalistische systeem dat vrouwen nog altijd oplegt hoe ze zich moeten gedragen of voordoen. Dit is ook waarom dat systeem zo succesvol is. Een voorbeeld dat Smithuijsen aanhaalt, is dat een groot deel van de Nederlandse vrouwen parttime werkt. Er bestaat zoiets als ‘women guilt,’ het gevoel dat je als vrouw altijd tekort zal komen, en dus nooit kan voldoen aan de maatschappelijke verwachtingen die van je worden geëist. Bijvoorbeeld, dat je naast je baan ook genoeg tijd moet doorbrengen met je kinderen en voor het huishouden moet zorgen. Als vrouw kan je weinig aan deze schuld doen, zegt Smithuijsen – het systeem is nu eenmaal zo ingericht. Wat parttime werken dan ook zo aantrekkelijk maakt, is dat het deels als een verlossing kan worden gezien. Een aantal werkdagen inleveren zodat je die tijd weer kan besteden aan het opvoeden van de kinderen en het huishouden is vanzelfsprekend in het kapitalistische systeem. Het is een ontsnapping aan de maatschappij en arbeidsmarkt, waardoor je de weg kan vervolgen naar een leven dat voldoet aan de maatschappelijke verwachtingen. ‘De parttime cultuur is een kapitalistische oplossing voor een kapitalistisch probleem.’
Vrouwen in de huidige kapitalistische samenleving worden vooral als vehikel gezien voor het behoud van patriarchale ideeën. Ze mogen emanciperen, maar dat moet wel met een bepaald doel: alsnog de perfecte vrouw uithangen, door uit te blinken in een baan, als moeder en als huisvrouw. Het voorbeeld van de parttime cultuur geeft de keuze-illusie onder het kapitalisme goed weer. De druk wordt dusdanig hoog opgevoerd dat kiezen voor minder uren de beste of bijna de enige optie lijkt. Hiermee duwt het kapitalistische systeem vrouwen steeds weer in de rol waarvan ze zich proberen los te maken. Smithuijsen betoogt dan ook dat dit mechanisme ervoor zorgt dat de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in stand blijft.
Een ongelijk systeem
In haar analyse is Smithuijsen beknopt en precies. Aan de hand van persoonlijke anekdotes en andere filosofen (o.a. De Beauvoir, Hegel, Marx, Federici) weet ze haar boodschap duidelijk over te brengen. Het boek is toegankelijk, ook voor mensen zonder een achtergrond in de filosofie of kennis van sociale wetenschappen. Haar argument is helder: ongelijkheid tussen mannen en vrouwen is een onderdeel van het kapitalistische systeem. De beslissingen die vrouwen nemen, lijken keuzes, maar zijn het gevolg van een systeem dat juist op deze ongelijkheid teert, en die daarom ook bevordert. Die boodschap keert elk hoofdstuk terug, waardoor het boek wel wat repetitief wordt. Aan de andere kant benadrukt die herhaling hoe dit mechanisme doorsijpelt in allerlei aspecten van de samenleving en in de ervaringen van vrouwen.
Deze boodschap is ook terug te vinden in een aantal andere boeken over feminisme. Wat Smithuijsens boek echter bijzonder maakt is dat ze door middel van filosofie én persoonlijke anekdotes deze boodschap overbrengt. Bijvoorbeeld het terugkerende thema van het moederschap, waar ook weer een deel van die keuze-illusie vandaan komt. Zo beschrijft Smithuijsen hoe ze de socialemediakanalen gaat volgen van ‘mommy vloggers’, hoe ze er na een relatiebreuk over na begint te denken om haar eitjes in te laten vriezen en hoe ze getargete reclames krijgt voor te dure draagdoeken voor baby’s. Elk van deze voorbeelden laat zien hoe het kapitalistische systeem vrouwen een bepaalde richting in probeert te duwen waardoor de ongelijkheid tussen man en vrouw kan blijven bestaan. Smithuijsen is doortastend in haar systeemkritiek en weet door het gebruik van persoonlijke voorbeelden inzicht te geven in hoe de autonomie van vrouwen wordt beperkt door het kapitalisme, ook al lijkt dat op het eerste gezicht niet zo.
Doortje Smithuijsen, Kapitalisme is seksisme: Een pamflet. Amsterdam: Podium, 2024.