‘Ben jij een emotioneel of een rationeel persoon?’ Die vraag kreeg ik laatst en ik vond hem moeilijk te beantwoorden. ‘Of je beslissingen maakt vanuit je hart of je hoofd?’ De vraagsteller wilde graag een antwoord. Had hij Spiegel van hemel en aarde gelezen, dan zou hij deze vragen niet zo snel stellen.
Door Felice Starreveld
Michel Dijkstra, onafhankelijk geleerde op het gebied van oosterse filosofie en westerse mystiek, schrijft al lange tijd interessante en toegankelijke boeken over zijn specialismen. Zijn nieuwste boek Spiegel van hemel en aarde is een uiteenzetting over de ‘hart-geest’ in de Chinese en Japanse filosofie. Er zijn nog weinig Nederlandse boeken over dit onderwerp verschenen, hoewel het een fundamenteel begrip is voor de Oosterse wijsbegeerte.
Het begrip ‘hart-geest’ is een vertaling van het Chinese xin en het Japanse shin of kokoro. Dit zijn moeilijk te vertalen begrippen, die soms simpelweg worden vertaald als ‘hart’ of als ‘geest’, maar de Chinese en Japanse filosofie kent geen streng onderscheid tussen hart en geest of tussen emotie en ratio. De hart-geest omvat zowel het voelen als het denken van de mens. Het is het centrum van ieder mens en wie er op de juiste manier mee omgaat, zal goed handelen en een goed leven leiden. Wat de juiste manier is, verschilt per denker. Dijkstra behandelt vijf bekende grootmeesters uit de Chinese en Japanse traditie en legt hun visie op de hart-geest uit.
Spiegel van tienduizend dingen
Wat het begrip hart-geest zo interessant maakt, is dat het, volgens de vijf grootmeesters die Dijkstra bespreekt, de basis vormt van een gelukkig leven. In de teksten van Zhuang Zi wordt de hart-geest omschreven als de spiegel van hemel en aarde, ofwel de spiegel van tienduizend dingen, dat wil zeggen: alles wat er is. Het taoïsme is een Chinese mystieke en religieuze stroming die de ‘Tao’ (de ‘Weg’) volgt. Het volgen van de Weg doe je door je hart-geest leeg te maken. Een lege hart-geest betekent niet dat je niets denkt of voelt, maar dat je jezelf bevrijdt van oordelen. Zhuang Zi vergelijkt dit leegmaken met een proces van vasten. Je moet je niet alleen bevrijden van negatieve (voor)oordelen, maar van alle oordelen over wat juist is of niet. Volgens het taoïsme is het vooral van belang dat je je hart-geest niet in de weg zit. Een lege hart-geest vormt namelijk een oppervlak dat alles om zich heen kan weerspiegelen. Met een lege hart-geest bevrijd je jezelf van dagelijkse zorgen over wat het juiste is om te doen, te zeggen of te voelen en sta je volledig open voor de hart-geest van anderen.
Een lege hart-geest staat lijnrecht tegenover Mencius’ visie op de hart-geest. Mencius was een confucianist die geloofde dat de hart-geest de natuurlijke aanleg of neiging tot het goede in zich droeg. Om een goed leven te leiden moest je volgens Mencius je hart-geest niet leegmaken, maar juist je natuurlijke neiging tot de deugd cultiveren. Deze deugdzaamheid cultiveer je door compassie te tonen, je aan je plichten te houden en inzicht te hebben in de sociale regels. Als je dit niet doet, ben je niet in staat voor je naaste familie te zorgen, maar wie dit goed doet, kan met gemak een goede vorst zijn voor een heel rijk. Het cultiveren van de deugd vindt plaats door middel van een natuurlijk proces van bewustwording. Een goed leven kun je niet forceren, hier zijn Zhuang Zi en Mencius het over eens. Om dit verder toe te lichten maakt Mencius een analogie met net gezaaid gras. Je kunt gras helpen groeien door te zorgen voor voldoende water en zonlicht, maar als je probeert gras te laten groeien door eraan te trekken dan maak je het kapot.
Hoewel je een goed leven niet kunt forceren, kun je volgens zenboeddhistisch meester Dōgen wel degelijk concrete acties ondernemen om je hart-geest te ontwikkelen. Daarmee brak hij met andere meesters van de zen, zoals Hongzhi. Die stelt op poëtische wijze dat een heldere parel vanzelf in een schaal rolt zonder hem te porren; wie er een patroon in kerft, zorgt ervoor dat het stralende juweel zijn deugd verliest. Dit wil zeggen dat een mens zich alleen bewust hoeft te zijn van zijn natuurlijke verlichte staat. Wanneer iemand deze verlichte staat actief probeert te bereiken, zorgt dit juist voor krassen. Dōgen speelt in op Hongzhi’s metafoor om het tegenovergestelde te betogen: het is inderdaad niet goed om een patroon te kerven in een parel, maar wie een stralend juweel oppoetst, zorgt er juist voor dat de schittering toeneemt. Je kunt dus volgens Dōgen zelf stappen ondernemen om je hart-geest te laten schitteren, bijvoorbeeld door veel te mediteren.
De hart-geest in alles wat er is
Bij de tot nu toe besproken denkers draait het vooral om de hart-geest van de mens, maar Michel Dijkstra bespreekt ook Norinaga, een volgeling van de Shintō. ‘Shintō’ is een in het Westen gangbare verzamelnaam voor Japanse natuurreligies. Daar vind je de hart-geest niet alleen in mensen, maar ook in dieren en planten en zelfs in levenloze objecten zoals stenen. De kracht van de hart-geest, of volgens Norinaga het goddelijke (de kami), is dat je door alles ontroerd kan worden. Zo kun je je met alles verbonden voelen. Dit is dus niet jouw subjectieve gevoel, want de ontroerende kracht van de dingen dragen ze zelf in zich. Volgens Norinaga is de beste manier om ontroerd te worden het Japanse gedicht of lied. In woorden ziet Norinaga het goddelijke; taal staat niet van de werkelijkheid af, maar is een directe afspiegeling van de werkelijkheid. Het Japanse gedicht of lied is geen middel tot één of ander doel, maar is in plaats daarvan een zuivere weergave van de ontroerende kracht van de hart-geest in alles wat er is.
De laatste denker die Dijkstra bespreekt, is zendichter Ryōkan, een bijzonder figuur. Ryōkan leefde een zeer armoedig kluizenaarsbestaan en moest elke dag bedelen om voedsel. Hij bracht zijn tijd door met dichten en het spelen van simpele spelletjes met kinderen op straat. Toen op een dag zijn weinige bezittingen werden gestolen, schreef hij – in plaats van bedroefd te zijn – het volgende gedicht: ‘Achtergelaten / door de dief is tenminste / de maan bij mijn venster.’ De maan kun je hier lezen als het symbool voor de verlichting: de ultieme staat van de menselijke hart-geest. Iets wat je niet kunt bezitten, en daardoor ook nooit kunt verliezen.
De weg naar een goed leven
Spiegel van hemel en aarde zou wat mij betreft nog wel langer mogen zijn dan de 165 pagina’s die het nu telt. In dat geval zou er ook meer ruimte zijn voor wat historische achtergrond en biografische gegevens van de denkers, die ik nu wel een beetje miste. Maar Dijkstra heeft duidelijk een grote expertise in dit onderwerp, en neemt je bij de hand langs ingewikkelde passages uit de bekendste werken van de Chinese en Japanse filosofie. Hij legt moeilijke begrippen uit en gebruikt genoeg voorbeelden, zodat zijn verhaal goed te volgen blijft.
Spiegel van hemel en aarde is, behalve de opdeling in de vijf verschillende denkers, niet een heel systematisch boek. Dijkstra heeft geen doelstelling die hij in dit boek wil uitwerken. Ook hanteert hij geen vaste set begrippen die hij per denker bespreekt en vergelijkt. Er zijn best wat passages die leuk zijn om te lezen, maar die voor het boek in het algemeen niet zo relevant zijn. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer Dijkstra een gesprek tussen Luke en Yoda uit Star Wars citeert om een taoïstische interpretatie te geven van het advies dat Yoda aan Luke geeft. Dijkstra doet dit om aan te tonen dat het taoïsme ook in het Westen van grote invloed is (het zit zelfs in Star Wars!). Hoewel dit een interessante gedachte is, wordt het verder niet echt uitgewerkt. De invloed op het Westen wordt evenmin besproken bij de andere stromingen. Maar ik denk niet dat het gebrek aan systematiek een groot probleem is. Te veel systematiek heeft ook het gevaar maar een droog boek voort te brengen. Bovendien is het een inleidend boek dat, denk ik zelf, meer bedoeld is om te enthousiasmeren dan om een systematische uiteenzetting te geven. Al met al is Spiegel van hemel en aarde een hele goede kennismaking met de Chinese en Japanse filosofie. Het hart-geest begrip wordt helder uitgelegd en Dijkstra laat via verschillende denkers zien dat als je op de juiste manier met je hart-geest omgaat, de weg openligt voor een goed leven.
Tot slot heeft Dijkstra een aantal hele mooie citaten uitgekozen, die een plezier zijn om te lezen. Bijvoorbeeld één van Norinaga, helemaal aan het einde: ‘In vreugde / In verdriet/ Is het hart één/ Tranen/ Wijken niet af.’
Michel Dijkstra, Spiegel van hemel en aarde. De hart-geest in de Chinese en Japanse filosofie. Amsterdam: Athenaeum—Polak & Van Gennep, 2025.