Hannah Arendts ‘De menselijke conditie’

Vita activa: de macht van de onvoorspelbaarheid

Een masterclass over Hannah Arendts De menselijke conditie

De filosoof

Het denken en de persoon van Hannah Arendt, Duits-Amerikaans filosoof van Joodse afkomst, is vanaf 2013 bij een miljoenenpubliek bekend. In dat jaar maakte Margaretha von Trotta de film Hannah Arendt. We ontmoeten daarin een moedige, geëngageerde filosoof, die een opzienbarende visie verwoordt op het proces tegen de nazi Adolf Eichmann, dat in Jeruzalem in 1961 plaatsvond. Eichmann staat veel minder ver van ons af dan we denken, zegt Arendt, en het kwaad waarvoor hij staat is iets algemeen menselijks. De ‘banaliteit van het kwaad’ bestaat erin dat mensen allereerst proberen te overleven: ze kiezen ervoor te functioneren, in plaats van in vrijheid te spreken en handelen.

De moderne politiek moet tegenwicht bieden tegen die menselijke banaliteit, maar lukt dat haar? Dat is de centrale vraag van Arendts meesterwerk De menselijke conditie, dat ze enkele jaren vóór het Eichmann-proces publiceert, in 1958.

Het boek

De menselijke conditie is zonder twijfel een van de meest vernieuwende en invloedrijke boeken van de 20ste-eeuwse filosofie geworden. Als we het kwaad willen bestrijden, moeten we eerst proberen de menselijke conditie te begrijpen, stelt Arendt. De mens wordt niet alleen gekenmerkt door overlevingsdrang en door de rol die hij in de maatschappij en in het arbeidsproces vervult. Ieder mens ‘verschijnt’ allereerst in wat ze de ‘publieke ruimte’ noemt, samen met anderen. Daar begint het politieke spreken en handelen, dat nooit op vooraf gegeven identiteiten is gebaseerd, maar op de hoop op een nieuw begin. Politiek is de sprong in het duister die volgens Arendt het leven de moeite waard maakt. Die visie op politiek wordt alleen maar belangrijker in een tijd van globalisering: van onbeheersbare spanningen waarin de mensheid op onvermoede mogelijkheden en onverwachte grenzen stuit.

Is Arendts pleidooi voor de vrijheid van de publieke ruimte een alternatief voor de vrije markt waarin het huidige neoliberalisme zijn vertrouwen stelt? Dat is een van de vragen die we in deze masterclass zullen bestuderen en bediscussiëren.

De schrijver

Arendt toont zich in De menselijke conditie een geweldige stylist. Ze bespeelt moeiteloos de geschiedenis van de filosofie, vanaf de oude Grieken; ze becommentarieert de grote theologen van het christendom vanaf de vroege middeleeuwen; de poëzie, de kunst en de literatuur maakt ze tot haar gesprekspartners; ze confronteert de lezer met spannende actuele voorbeelden; en ze pleit voor een nieuwe mens met de hartstocht van een bevlogen advocaat in de rechtszaal. Soms worden we meegesleept in fascinerende details, dan weer worden er brede vergezichten geopend.

Wie is Hannah Arendt? Ze wordt beschouwd als een van de belangrijkste politiek-filosofen van de twintigste eeuw. Zij studeerde filosofie en theologie bij onder anderen Edmund Husserl, bij Karl Jaspers, haar promotor en bij Martin Heidegger, met wie zij een gecompliceerde liefdesrelatie kreeg. In 1933 vluchtte zij voor het opkomend nazisme naar Parijs, en vervolgens in 1941 naar Amerika. Voor, tijdens en na de oorlog was zij actief in progressief-joodse bewegingen; zij zette zich in voor de slachtoffers van antisemitisme en holocaust. Al vroeg onderscheidde ze zich met haar scherpe analyses van de totalitaire systemen in de twintigste eeuw, in haar eerste grote boek, De oorsprong van het totalitarisme (1951; deels vertaald, Boom 2014). Na haar hoofdwerk, De menselijke conditie, bracht haar kritiek op een te gemakkelijke morele veroordeling van Eichmann in Eichmann in Jeruzalem: de banaliteit van het kwaad (1963; Olympus 2015) haar in conflict met de universitaire wereld en met de Joodse internationale gemeenschap. Haar laatste grote werk, Het leven van de geest (1978; Klement 2012 en 2014) bleef onvoltooid en verscheen postuum, uitgegeven door Arendts vriendin Mary McCarthy.

We lezen De menselijke conditie in vier leesgroepen (zaterdag en zondagmorgen), waarbij we ons telkens op één of twee hoofdstukken concentreren.

Het boek: Hannah Arendt, De menselijke conditie, vertaling C. Houwaart, Amsterdam: Boom 2009 (grondig herziene editie). Het boek is bij de prijs van deze leesgroep inbegrepen.

Laurens ten Kate is uw docent. Hij leidt in, begeleidt de close reading, en zal in speciale beeld- en klankcolleges Arendts denkwereld dichterbij brengen.

Over de docent

Prof. dr. Laurens ten Kate is filosoof en theoloog. In 1994 verdedigde hij aan de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht zijn proefschrift, De lege plaats. Revoltes tegen het instrumentele leven in Batailles atheologie. Hij was werkzaam als postdoc-onderzoeker aan de Theologische Universiteit Kampen, als visiting researcher aan het Heyendaal Instituut voor Interdisciplinaire Religiestudies van de Radboud-Universiteit Nijmegen, en als fondsredacteur filosofie bij Uitgeverij Boom.

Sinds 2002 is hij verbonden aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht (UvH) als universitair hoofddocent filosofie en religiestudies. Met Caroline Suransky leidde hij van 2008 tot 2012 aan de UvH het onderzoeksprogramma ‘Burgerschap in een Interculturele Samenleving’; hij maakt nu deel uit van de groep ‘Globaliserings- en Dialoogstudies: Zingeving in een Pluralistische Wereld’, onder leiding van Hans Alma.

Tot medio 2015 was hij bovendien aangesteld aan de Faculteit Godgeleerdheid van de Vrije Universiteit Amsterdam, waar hij samen met Willie van der Merwe het project ‘Metamorfoses van het christendom in kunst, literatuur en filosofie’ heeft ontwikkeld.

Tevens is hij basisdocent aan de Internationale School voor Wijsbegeerte te Leusden.

Ten Kate is een gerenommeerd internationaal deskundige in het onderzoek naar het grensgebied tussen religie, secularisering en humanisme, met diverse publicaties in samenwerkingsverband: Flight of the Gods (2000) en Re-treating Religion (2012). Hij leidt het internationale research consortium ‘Simagine: Social Imaginaries between Secularity and Religion in a Globalizing World’.

Laurens ten Kate woont met zijn vrouw Heleen Rippen en hun zonen Schalk (14) en Herre (11) in Utrecht, de stad waar hij ooit werd geboren, en waarnaar hij in 1973 terugkeerde om er nooit meer weg te gaan.

Data

  • 1 en 2 oktober 2016
  • 12 en 13 november 2016
  • 14 en 15 januari 2017
  • 11 en 12 februari 2017

Praktische informatie

De vier leesgroepen hebben steeds dezelfde opzet. Op zaterdagmorgen beginnen we met een inleiding door de docent, gevolgd door de gezamenlijke lectuur van een kernpassage. We inventariseren vragen en de deelnemers kunnen voorstellen doen om in de middagsessie bepaalde passages extra onder de loep te nemen.

Na de lunch is er in kleinere groepjes gelegenheid tot close reading van de ’s ochtends gezamenlijk geselecteerde passages. De docent zal voor de close reading doorgaans een opdracht ter ondersteuning bij het lezen geven.

We sluiten de middag plenair af met resumé en commentaar, waarbij we concrete toepassingen zoeken van wat we gelezen hebben.

Op zaterdagavond is er een beeld- en klankcollege over de stof.

Op de zondagmorgen vervolgen we onze lectuur van Arendts boek met een college over één centraal thema, gevolgd door discussie.

We sluiten af met korte presentaties in de vorm van ‘miniatuurtjes’ van enkele cursisten waarin dezen proberen een hoofdlijn in de voor dit weekend te lezen hoofdstukken te schetsen, en daarna hun persoonlijke visie geven op wat voor hen de belangrijkste punten van onze gedachtewisseling gedurende het weekend waren.

Wat lezen we wanneer?

* In het eerste weekend lezen we de Inleiding tot het boek, en de hoofdstukken I en II (pp. 7-76).

* In het tweede weekend richten we ons op de hoofdstukken III en IV (p. 77-159).

* Het derde weekend is gewijd aan hoofdstuk V (p. 160-229).

* Voor het vierde en laatste weekend lezen we het slothoofdstuk VI (p. 230-305).

 

De weekenden zijn ook los te volgen:

Weekend 1 : Inleiding, hoofdstukken I en II

1 en 2 oktober 2016

 

Weekend 2: Hoofdstukken III en IV

12 en 13 november 2016

 

Weekend 3: Hoofdstuk V

14 en 15 januari 2017

 

Weekend 4: Slothoofdstuk VI

11 en 12 februari 2017


Back to Top ↑
    • nl
  • Winkelmand

  • Laatste kans!

    ma 27

    De actualiteit van Hannah Arendt

    27 mei om 10:30 tot 31 mei om 12:30
    jun 07

    ISVW Pubquiz – 7 juni 2019

    7 juni om 18:00 tot 22:00
    jun 15

    Crash Course: Het filocafé

    15 juni om 10:00 tot 17:00
    jun 22

    Een actuele kwestie over leven en dood: prenatale screening

    22 juni om 10:30 tot 23 juni om 12:30
    jul 08

    Filosofisch wandelen

    8 juli om 10:30 tot 12 juli om 12:30
    jul 08

    Filosofie in de Lage Landen

    8 juli om 10:30 tot 12 juli om 12:30
    jul 10

    Uitverkocht: Tao & qigong

    10 juli om 10:30 tot 14 juli om 12:30
    jul 15

    Denken in tijden van versnelling

    15 juli om 10:30 tot 19 juli om 12:30
  • NIeuw bij ISVW uitgevers

  • Meld je aan voor onze nieuwsbrieven

  • Word Vriend van de ISVW