Leven en dood

Op leven en dood!

Filosoferen over de eindigheid – geschiedenis en actualiteit

Basisopleiding ISVW Leusden Januari – December 2017

Leven en dood: twee woorden die niet zonder elkaar kunnen. Filosofen van alle tijden hebben leven en dood altijd in hun onderlinge samenhang doordacht. Wie het over het leven heeft, heeft het direct ook over de mogelijkheid dat het zal eindigen: de dood; en wie de dood probeert te begrijpen, kan dat alleen maar doen in het besef dat de dood het leven sterk bepaalt en kleurt.

In deze nieuwe basisopleiding zullen twee ervaren ISVW-docenten, Jan Flameling en Laurens ten Kate, u meenemen in de rijke geschiedenis van denkers over leven en dood, waarbij telkens klassieke en hedendaagse vragen, dilemma’s en discussies op de voorgrond staan.

De discussie over ‘voltooid leven’ en euthanasie is bijvoorbeeld actueler dan ooit, sinds minister Schippers in de herfst van 2016 haar wetsvoorstel lanceerde waarin het recht op zelfdoding wordt verruimd. Bepaal ik zelf of mijn leven klaar is, of is de dood iets waaraan ik me moet overgeven als hij komt? Het debat is heftig en emotioneel, want het raakt aan de kernvragen van onze cultuur: hoe om te gaan met sterven en dood, en wat is de rol die de kwetsbare, ouder wordende mens hierin kan spelen? Dat vraagt om diepgaand onderzoek, om nuance en openheid.

En dan de vraag die ons allemaal, en zeker ook de filosofen, bezighoudt: wat gebeurt er met ons na de dood? Is er een hiernamaals? Kunnen we onsterfelijk worden? We zullen ontdekken dat vooral moderne filosofen betwijfelen of de dood eigenlijk wel het levenseinde is; zij plaatsen de dood veeleer in het leven zelf.

In deze basisopleiding zullen we de filosofische vragen ook persoonlijk maken. Wat versta je zelf onder ‘dood’ en onder ‘leven’? Ben jij van mening dat er sprake is van leven na de dood? Zo ja, op welke manier dan? Welke betekenis heeft jouw opvatting of er wel of niet leven na de dood is voor je manier van leven?

Het thema ‘leven en dood’ zal benaderd worden vanuit meerdere filosofische disciplines die ook de expertisevelden zijn van de docenten: ethiek, cultuur- en godsdienstfilosofie, metafysica, wijsgerige antropologie.

In deze basisopleiding komen alle lijnen samen. We keren de discussie over voltooid leven binnenstebuiten, en verdiepen ons tegelijkertijd in de geschiedenis van het denken over leven en dood. Schrijf je in!

Het programma van de basisopleiding in vogelvlucht

De nieuwe basisopleiding ‘Op leven en dood’ bestaat uit zes weekenden.
In het introductieweekend wijden Jan Flameling en Laurens ten Kate je in in de thematiek, en besteden we veel aandacht aan eigen ervaringen en visies rond leven en dood. We bedenken gezamenlijk mogelijke scenario’s voor antwoorden op de vragen. Deze scenario’s komen in het slotweekend terug: dan zullen we ze toetsen, na alles wat we bedacht en geleerd hebben.
Dit openingsweekend is ook goed afzonderlijk te volgen: de cursist krijgt een spannend overzicht over de discussie en reflecties filosofen bezighouden als het om leven en dood gaat.

In het tweede, derde, vierde en vijfde weekend staat de geschiedenis van het denken over eindigheid centraal; we reizen daar doorheen door steeds enkele kernfiguren te belichten. We onderzoeken hoe het beeld van leven en dood door de eeuwen en culturen heen is veranderd.
Daarbij zoomen we in op twee rode draden die telkens weer naar voren komen in het denken over eindigheid:

  • de dood na het leven…
  • en de dood in het leven.

Laten we bij deze twee rode draden alvast even iets langer stilstaan:

Is er een leven na de dood, een hiernamaals of een dodenrijk, zijn we onsterfelijk? Of zijn we juist radicaal sterfelijke wezens, zoals de gehele natuur dat is: de dood als het simpele einde… Al deze ideeën over de verhouding tussen leven en dood komen we tegen in de filosofie. Daarbij zien we een bijzondere golfbeweging. In de oudheid zien we de opkomst van de eerste filosofen. Pas dan wordt de dood een echt thema voor de mens. Daarvóór, in een tijdperk waarin goden en mythen domineerden, was de dood een gegeven: meestal werd ze gezien als een overgang naar een andere wereld, soms, zoals in de hindoeïstische cultuur, als een overgang naar een ander leven op aarde: reïncarnatie. Met dat de mens zich langzamerhand losmaakt van de religieuze ervaring en zelfstandig gaat filosoferen, worden eindigheid en dood een serieuze kwestie. In de oudheid ligt het accent op de sterfelijkheid en de aanvaarding daarvan: vooral de Stoa verwoordt deze visie. In de door het christendom gedomineerde middeleeuwen stellen de meeste filosofen zich ten doel de gedachte van een hiernamaals rationeel te onderbouwen; dan is juist de onsterfelijkheid van de ziel het allesbeheersende richtpunt. In de moderne tijd associëren filosofen een geloof in een persoonlijk leven na de dood steeds meer met een restant van religieus bijgeloof. Het atheïsme kiest radicaal voor de tijdelijkheid van het leven; maar toch ontstaan juist in de moderne, ‘seculiere tijd’, zoals de Canadese filosoof Charles haar noemt, nieuwe visies op eeuwigheid, tijdloosheid en onveranderlijkheid. Dat alles relatief zou zijn, kan ook de moderne filosofie maar moeilijk geloven: het absolute blijft grote aantrekkingskracht uitoefenen, zoals in Hegels werk.

Maar filosofen hebben dood en leven niet alleen maar als elkaars tegengestelde gezien. Onder invloed van het christendom en de islam werd de dood van levenseinde tot een levensstijl: de goede gelovige weet dat hij of zij voortdurend moet ‘sterven om te leven’, en dat betekent dat het leven nooit van zelf spreekt, maar altijd weer opnieuw verworven en verdiend moet worden. In Hegels moderne, geseculariseerde filosofie zijn we gek genoeg nog steeds heel dichtbij deze oude visie op de verstrengeling van dood en leven. Dat onderzoeken we aan de hand van zijn dialectische methode, en aan de hand van de manier waarop het aloude ritueel van het offer nog weinig van zijn actualiteit heeft verloren. Maar ook Heidegger’s denken met zijn bekende ‘ten dode zijn’ is hier een goed voorbeeld.

Een belangrijke vraag bij dit alles: al of niet geloven in een leven na de dood, heeft dat gevolgen heeft voor de manier waarop we in het leven staan? En zo ja, hoe dan?
Ook bestuderen we de vele manieren waarop we de doden in ons rouwen en herdenken laten herleven. Als is het lichaam heengegaan, de naam van de overledene dragen we met ons mee, zo klinkt het dikwijls. Ook hier lijkt het erop dat we de dood ín het leven willen meenemen. De spraakmakende psycholoog Darian Leader spreekt in dit verband zelfs over ‘het nieuwe zwart’, zoals de titel van zijn recentste boek luidt: in verdriet, depressie en melancholie trekken we de dood als het ware binnen onze levens.

In het zesde en laatste weekend bestuderen we enkele actuele debatten rond leven en dood, en komen we terug op onze eigen ervaringen en visies, zoals geformuleerd in het openingsweekend.

De zes weekenden hebben alle hun eigen thematiek, en kunnen afzonderlijk gevolgd worden. Voor degenen die de hele opleiding volgen, is er tegelijkertijd een duidelijke opbouw aangebracht, en kan er toegewerkt worden naar het schrijven van een essay waarmee het certificaat behaald kan worden.

De zes weekenden

Weekend I

Zaterdag 21 en zondag 22 januari 2017

‘Op leven en dood’ – Een eerste overzicht

• Inleiding in het thema, in de vorm van een doorlopend college van Jan Flameling en Laurens ten Kate, met veel beeld en muziek.
• Persoonlijke ervaringen en visies
• De kernvragen in het debat over eindigheid, toen en nu
• We maken voorlopige scenario’s voor antwoorden

Weekend II

Zaterdag 11 en zondag 12 maart 2017

‘De ziel van de wereld en de kunst van het sterven – Denken over leven en dood in de oudheid’
• Van de voorsocraten en Plato tot Augustinus

Weekend III

Zaterdag 13 en zondag 14 mei 2017

‘De onsterfelijke ziel en de nietigheid van het leven – Denken over leven en dood in de middeleeuwen’
• Averroës, Thomas van Aquino en de anderen…

Weekend IV

Zaterdag 10 en zondag 11 juni 2017

‘De overwinning op de dood – Denken over leven en dood in de moderne tijd’
• Van Erasmus en Pascal tot Hegel en Kierkegaard

Weekend V

Zaterdag 16 en zondag 17 september 2017

‘De terugkeer van de dood – Denken over leven en dood in de laat-moderne tijd’
• Van Nietzsche en Heidegger tot Levinas, Derrida en Nancy

Weekend VI

Zaterdag 11 en zondag 12 november 2017

‘Op leven en dood’ – Dilemma’s in de 21ste eeuw

• Afsluiting
• Terug naar het openingsweekend: wat is er over van onze scenario’s voor antwoorden op de vragen omtrent eindigheid?
• Enkele actuele debatten nader onder de loep genomen.

Hoe ziet een weekend in deze basisopleiding eruit?

De zes weekenden hebben telkens eenzelfde opbouw:
• We beginnen zaterdagmorgen met inleidende colleges door de docenten op zaterdagmorgen (vanaf 10.30), in twee blokken, onderbroken door een koffiepauze. De docenten besteden tevens aandacht aan het gemaakte huiswerk.
• Van 12.45-13.30 is er de lunch.
• Op zaterdagmiddag, van 14.00-16.00 gaan we uiteen in kleinere groepjes, om een tekstfragment te lezen aan de hand van een leesopdracht, of om een praktijkopdracht te doen.
• Van 16.00-17.30 is er een plenaire afronding van de werkgroepjes.
• Van 17.30-20.00: aperitief en diner.
• In het zaterdagavondprogramma (20.00-21.30) is er een speciaal visueel en muzikaal college door (een van) de docenten.
• Het eerste blok van de zondagmorgen (9.30-11.00) bestaat weer uit colleges, en sluit aan op de colleges van de zaterdagmorgen.
• Na een koffiepauze vormt het tweede blok van de zondagochtend (11.15-12.45) dan de afronding van het weekend, in de vorm van een plenaire workshop. Twee of meer cursisten presenteren een kort ‘miniatuur’ op basis van de in het weekend behandelde stof. De in de miniatuur opgeworpen vragen en kwesties worden daarna besproken, en vormen de aftrap voor verdere vragen.
• Van 12.45 – 13.30 is er een afsluitende lunch.
• Na de lunch, van 13.30-14.30, nemen de docenten het gemaakte huiswerk en het huiswerk voor het volgende weekend door (voor die cursisten die de gehele cursus volgen en het certificaat willen behalen).

Data

21-22 januari, 11-12 maart, 13-14 mei, 10-11 juni, 16-17 september en 11-12 november 2017. De examenmiddag vindt plaats op 9 december 2017.

Docenten

De basisopleiding Leven en dood in de filosofie zal worden verzorgd door ISVW-basisdocenten Jan Flameling en Laurens ten Kate. Ten Kate zal de coördinator zijn. Alle weekenden worden in principe door beide docenten verzorgd.

Prof. dr. Laurens ten Kate is filosoof en religiewetenschapper. Hij studeerde, promoveerde en werkte aan de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht, waar hij in 1994 zijn dissertatie verdedigde, De lege plaats. Revoltes tegen het instrumentele leven in Batailles atheologie. Hij is thans verbonden als universitair hoofddocent aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht, waar hij godsdienstfilosofie en religiestudies doceert (m.n. de relatie tussen humanisme en religie; zie zijn profiel op www.uvh.nl). Tevens is hij bijzonder hoogleraar Vrijzinnige Religie en Humanisme aan dezelfde universiteit.
De complexe relatie tussen humanisme en religie en de betekenis van de secularisering in de 21ste eeuw vormen kernthema’s in zijn onderzoek. Daarnaast richt hij zich de analyse van de problemen waar de huidige interculturele, globaliserende samenleving zich mee geconfronteerd weet; daarover publiceert hij regelmatig essays en opiniestukken, zoals onlangs De vreemde vrijheid. Nieuwe betekenissen van vrijzinnigheid en humanisme in de 21ste eeuw (Sjibbolet 2016), en ‘Niets maakt Europa onvrijer dan de vrije markt’ op diverse websites. Ten Kate publiceerde ook op het webforum www.socialevraagstukken.nl, en gaf online hoorcolleges op www.human.nl.
Ten Kate schreef een Encyclopedie van de filosofie (Boom 2007), en begeleidde boekprojecten op het gebied van de filosofie en de religiestudies bij Uitgeverij Boom te Amsterdam. Binnenkort verschijnt van hem in samenwerking met Marcel Poorthuis 25 Eeuwen theologie. Teksten en toelichtingen (Boom 2016/17).
Ten Kate is basisdocent bij de ISVW en verzorgde in het voorjaar 2015 een masterclass over Peter Sloterdijks boek Je moet je leven veranderen; tevens geeft hij de Basisopleiding ‘Het afscheid van de goden’- Inleiding in de godsdienstfilosofie. Met Wouter Kusters gaf hij de ISVW-zomerweek ‘Uit je dak. Extase in de filosofie’ (2015 en 2016). Van oktober 2016 tot februari 2017 verzorgt hij een masterclass over Hannah Arendts boek De menselijke conditie.

Jan Flameling studeerde filosofie in Groningen, Amsterdam, Keulen en Berkeley. In 1994 richtte hij het Filosofisch Bureau Ataraxia op en werkt hij sindsdien als docent, trainer en gespreksbegeleider. Bij de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW) is hij al jaren als hoofddocent verantwoordelijk voor de Basisopleidingen Geschiedenis van de filosofie, Systematiek van de filosofie en Ethiek. Hij geeft trainingen in morele oordeelsvorming aan organisatieadviseurs, artsen, apothekers, burgemeesters en medewerkers van de Ministeries van Financiën, Infrastructuur & Milieu en Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Hij begeleidt onderzoeksgesprekken tijdens ‘denkvakanties’ in Griekenland, Duitsland, Jordanië en India. Samen met Hans Baaijens publiceerde hij Oosterse denkers in de polder (2014).

Literatuur

Een fraaie reader zal ruim voor aanvang van de cursus beschikbaar zijn.

Studiebelasting

Totale studiebelasting per weekendvoorbereiding is ongeveer 16 uur.
NB: ook voor het eerste weekend wordt ter voorbereiding literatuur opgegeven!

Afronding en certificaat

Met deze basisopleiding kan de student een certificaat behalen. Dit is niet verplicht.
Om het certificaat te behalen, dient de student aan de volgende criteria te voldoen:

Deelname aan minimaal vijf van de zes cursusweekenden.
Aantoonbare bestudering van de basisboeken en aanvullende literatuur.
Het met goed gevolg uitvoeren van de thuisopdrachten die voor het tweede t/m vijfde weekend worden verstrekt.
Het met goed gevolg schrijven van een afrondend essay van max. 10 bladzijden. De docenten voorzien de essays schriftelijk van feedback en beoordeling, voorafgaand aan de examenmiddag. Tijdens de examenmiddag worden door de studenten essays door de studenten aan elkaar gepresenteerd, waarna uitreiking van de certificaten zal plaatsvinden.

Leerdoelen

De leerdoelen van de cursus zijn de volgende:
• De student verwerft kennis en inzicht in een kernthema van de filosofie, dat van de eindigheid.
• De student verwerft een overzicht over de geschiedenis van het denken over leven en dood.
• De student is in staat om verbanden te leggen tussen de opvattingen over leven en dood van verschillende stromingen en filosofen.
• De student versterkt zijn of haar vaardigheden in het voeren van het debat over de betekenis van leven en dood in de 21ste-eeuwse samenleving.


Comments are closed.

Back to Top ↑
  • ISVW-programmagids





    Klik op de cover om te bladeren door onze gids. Wilt u de gids thuis ontvangen, stuur dan een e-mail naar info@isvw.nl
  • Laatste kans!

    zo 26

    Interculturele filosofie

    25 februari om 10:30 tot 28 mei om 12:30
    zo 26

    Interculturele filosofie: Islamitische filosofie

    25 maart om 10:30 tot 26 maart om 12:30
    apr 09

    De filosofische praktijk

    9 april om 10:30 tot 17:00
    apr 10

    De kunst van het vragen stellen

    10 april om 10:30 tot 11 april om 17:00
  • NIeuw bij ISVW uitgevers

  • Meld je aan voor onze nieuwsbrieven

  • @isvwijsbegeerte