Masterclasses Hannah Arendt

Denken buiten de orde: Hannah Arendts pleidooi voor de menselijke geest

Zes leesgroepen over Arendts trilogie Het leven van de geest (Denken, Willen en Oordelen)

‘Denken gaat altijd buiten de orde,
het onderbreekt alle gewone werkzaamheden…’

 

In onze tijd van verregaande vermarkting van de samenleving wordt de mens vooral gezien als een economisch wezen: we zijn allereerst de ‘ondernemers van ons bestaan’, geholpen door de steeds verdergaande technische vooruitgang en door ons vermogen om doelmatig te handelen. Dat we ook een ‘geestelijk leven’ hebben is daaraan ondergeschikt.

In haar laatste grote meesterwerk, de trilogie Het leven van de geest (1973-75) pleit Hannah Arendt (1906-1775), Duits-Amerikaans filosoof van Joodse afkomst, voor een andere visie op de mens. We zijn niet alleen maar homo economicus, maar we denken na over de zin van het leven en van de wereld. En al denkend willen we die wereld steeds vernieuwen en oordelen we over haar. Denken, willen en oordelen, de titels van de drie delen van de trilogie, vormen voor Arendt de kernactiviteiten van onze geest. Daarin worden lastige, fundamentele vragen gesteld die inbreken op de economische orde. Maar de menselijke geest herbergt ook onze creativiteit, zodat we nieuwe werelden kunnen scheppen. Het ‘leven van de geest’ gaat minder over doelen bereiken dan over iets nieuws beginnen, minder over functioneren dan over experimenteren.

Wie is Hannah Arendt?

Het denken en de persoon van Hannah Arendt, Duits-Amerikaans filosoof van Joodse afkomst, is vanaf 2013 bij een miljoenenpubliek bekend. In dat jaar maakte Margaretha von Trotta de film Hannah Arendt. We ontmoeten daarin een moedige, geëngageerde filosoof, die een kritische visie verwoordt op het proces tegen de nazi Adolf Eichmann, dat in Jeruzalem in 1961 plaatsvond. In deze periode schreef Arendt haar meest invloedrijke werken, waaronder De oorsprong van het totalitarisme, De menselijke conditie, De banaliteit van het kwaad, Over revolutie en Over geweld. Zoals de titels van deze werken al suggereren, was Arendt diepgaand betrokken op de wrede politieke gebeurtenissen van haar tijd, het nazisme en stalinisme. Geen andere denker biedt ons zoveel handvatten om deze gebeurtenissen te begrijpen dan zij.

Na filosofie gestudeerd te hebben bij Martin Heidegger en Karl Jaspers, vluchtte Arendt in 1933 naar Parijs, enkele jaren nadat ze haar proefschrift over Augustinus had afgerond. Ze werkte voor verschillende Joods vluchtelingenorganisaties tot het in 1941 ook in Parijs niet meer veilig was; ze verhuisde naar New York. Daar nam haar carrière een vlucht. Ze gaf college aan universiteiten als Berkeley, Princeton en Chicago en werkte tot aan haar dood in 1975 aan de New School for Social Research als hoogleraar politieke filosofie. In 1973 wordt Arendt uitgenodigd de prestigieuze Gifford Lectures te verzorgen in Schotland. Deze lezingen liggen aan de basis van de trilogie Denken, Willen en Oordelen die we in deze zesdelige masterclass gaan lezen. Arendt verdiept hierin haar kritiek van de moderne cultuur maar ze is tegelijkertijd hoopvoller dan in haar eerdere boeken.

De schrijver

Arendt toont zich ook in Het leven van de geest een geweldige stylist. Ze bespeelt moeiteloos de geschiedenis van de filosofie, vanaf de oude Grieken; ze becommentarieert de grote theologen van het christendom vanaf de vroege middeleeuwen; de poëzie, de kunst en de literatuur maakt ze tot haar gesprekspartners; ze confronteert de lezer met spannende actuele voorbeelden; en ze pleit voor een nieuwe mens met de hartstocht van een bevlogen advocaat in de rechtszaal. Soms worden we meegesleept in fascinerende details, dan weer worden er brede vergezichten geopend.

Waarom deze masterclasses?

Filosofisch en politiek gezien is Arendt moeilijk te plaatsen. Ze is beïnvloed door Kant en de liberale traditie, maar heeft hier ook kritiek op. Daarnaast zijn er duidelijk banden met Aristoteles en Tocqueville te bespeuren. De laatste jaren krijgt het werk van Hannah Arendt veel aandacht in zowel de academische als de publieksfilosofie. In hoeverre resoneren thema’s uit haar werk met hedendaagse publieke discussies? Wellicht kan Arendt ons helpen onze huidige tijd te begrijpen. Na afloop van elke masterclass heeft u gedegen kennis opgedaan over Arendts werk, een aantal debatten in de filosofie, en de rol van kritisch denken in het publieke domein. U begrijpt beter wat er speelt in actuele discussies en bent in staat hier kritische vragen over te stellen. U bent tevens in staat op hoog niveau een moeilijke filosofische tekst te lezen, zowel zelfstandig als samen met anderen. U leert complexe gedachten over een tekst te articuleren en u leert te reflecteren op uw eigen positie.

Voor wie zijn deze masterclasses?

Deze masterclasses zijn geschikt voor iedereen met interesse in het werk van Hannah Arendt of de thema’s die zij bespreekt, die bereid is thuis veel te lezen, diep op de tekst in te gaan en actief deel te nemen aan de groepsgesprekken tijdens de bijeenkomsten. In het afgelopen seizoen lazen we in de masterclass De macht van de onvoorspelbaarheid Arendts beroemde boek De menselijke conditie, waarin Arendt de fundamenten van de vita activa bespreekt: arbeid, werk en handelen. In Het leven van de geest komen de fundamenten van de vita contemplativa aan de orde: denken, willen en oordelen. Denken, Willen en Oordelen vormen dan ook de drie afzonderlijke boeken waaruit deze trilogie bestaat. Elk boek wordt afzonderlijk besproken in een masterclass van twee weekeinden. Elke masterclass is afzonderlijk te volgen. Voor degenen die de masterclass over De menselijke conditie hebben gevolgd zullen de masterclasses Denken, Willen en Oordelen een logische aanvulling vormen. Dit betekent echter niet dat het noodzakelijk is de vorige masterclass gevolgd te hebben. Voor geen van deze masterclasses is enige voorkennis vereist. De docenten veronderstellen geen filosofische vooropleiding of kennis van Arendts werk. De teksten zijn, ook voor de doorgewinterde filosofische lezer, best pittig, maar laat u hierdoor niet afschrikken. In de les krijgt u voldoende aangereikt om met het gedachtegoed te werken op een niveau dat aansluit op uw eigen interesse en ervaring. U zult merken dat iedereen al snel flink met elkaar de diepte ingaat.

Lesmateriaal en tijdsinvestering

Van cursisten wordt verwacht dat zij voor aanvang van de eerste bijeenkomst zelf het betreffende boek aanschaffen en ongeveer de eerste helft ervan hebben gelezen. De tweede helft komt tijdens de tweede bijeenkomst aan bod en wordt dan ook als gelezen verondersteld. Dit betekent dat elke cursist in ongeveer twee maanden een boek leest. Voorafgaand aan elke bijeenkomst maken de docenten bekend welke fragmenten in elk geval besproken zullen worden. Daarnaast krijgen cursisten de gelegenheid een ‘miniatuurtje’ – een korte presentatie – voor te bereiden. We gaan uit van de Nederlandse vertaling van de boeken, en aanschaf daarvan is dan ook verplicht. Het staat deelnemers vrij daarnaast een Engelse of Duitse versie te raadplegen.

Programma

Elke bijeenkomst van deze masterclasses volgt de volgende structuur:

Zaterdag
10.30 uur: introductie en hoorcollege over de gelezen stof – Laurens ten Kate
12.30 uur: lunch
14.00 uur: close reading van een vooraf geselecteerd fragment, deels in groepjes – Laurens ten Kate en Marthe Kerkwijk
18.00 uur: diner
20.30 uur: interactief multimediaal college over het thema van de dag in de actualiteit, kunst en literatuur – Marthe Kerkwijk

Zondag
09.30 uur: hoorcollege – Laurens ten Kate
11.00 uur: miniatuurtjes: korte presentaties van cursisten over wat hen fascineert – Laurens ten Kate en Marthe Kerkwijk
12.30 uur: afsluitende lunch

De boeken:

Hannah Arendt, Het leven van de geest:

Denken, Zoetermeer: Klement/Pelckmans 2013

Willen, Zoetermeer: Klement/Pelckmans 2014

Oordelen, Zoetermeer: Klement/Pelckmans 2016

Vertaling: Dirk De Schutter en Remi Peeters

Docenten

Prof. dr. Laurens ten Kate

is filosoof en theoloog. Hij was werkzaam als postdoc-onderzoeker aan de Theologische Universiteit Kampen, als visiting researcher aan het Heyendaal Instituut voor Interdisciplinaire Religiestudies van de Radboud-Universiteit Nijmegen, en als fondsredacteur filosofie bij Uitgeverij Boom. Sinds 2002 is hij verbonden aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht (UvH) als universitair hoofddocent filosofie en religiestudies, en als bijzonder hoogleraar Vrijzinnige religiositeit en humanisme. Tevens is hij basisdocent aan de Internationale School voor Wijsbegeerte te Leusden. Ten Kate is internationaal deskundige in het onderzoek naar het grensgebied tussen religie, secularisering en humanisme. Hij leidt het internationale research consortium ‘Simagine: Social Imaginaries between Secularity and Religion in a Globalizing World’.

Marthe Kerkwijk is filosoof en programmacoördinator bij de ISVW. Daarnaast promoveert ze op het werk van Habermas en religie in de publieke sfeer aan de University of London, waar ze tevens jarenlang doceerde. Ze is de oprichter van de West London Philosophy School en publiceerde verschillende essays in boeken en tijdschriften.

De docenten geven de inleidende lessen, begeleiden de close reading, zetten u soms even aan het werk in groepjes of tweetallen, en zullen in speciale beeld- en klankcolleges Arendts denkwereld dichterbij brengen.

Inhoud en data per masterclass

Aanvang telkens zaterdag 10.30 uur, einde zondag 12.30 uur met afsluitende lunch.

Masterclass Denken

Heeft denken nut? Hoe verhoudt ons denken zich tot ons handelen? Leidt gedachteloosheid tot het kwaad? Kunnen we door na te denken het kwaad buiten de deur houden? Om vragen als deze te kunnen beantwoorden, put Arendt uit de rijke geschiedenis van de filosofie.

Met het citaat van Cato waarmee Arendt De menselijke conditie afsloot: “Nooit is een mens actiever dan wanneer hij niets doet, nooit is hij minder eenzaam dan wanneer hij alleen is.” opent ze het eerste deel van Het leven van de geest. Als de mens alleen is en niets doet, dan is hij namelijk waarschijnlijk aan het denken. En denken is bij uitstek de activiteit die Arendt eens grondig onder de loep wil nemen. Ze worstelt namelijk met wat ze heeft gezien toen ze verslag deed van het proces tegen Eichmann: een man die monsterlijke daden verrichtte, terwijl hij geen monster was maar een doodgewone man. Wat haar opviel was niet de domheid van Eichmann – hij was zelfs behoorlijk intelligent – maar zijn gedachteloosheid. De afwezigheid van het denken. Kwaadaardige mensen handelen niet uit nijd, maar uit oppervlakkigheid, concludeert ze. Hoe kunnen we ons weren tegen dergelijk kwaad? Zou de denkactiviteit als zodanig ons hiervoor kunnen behoeden?

Arendt gaat in haar onderzoek naar het antwoord op deze vragen systematisch te werk. Ze maakt daarbij onderscheid tussen denken en gezond verstand: “Denken gaat in tegen de wijsheid van eeuwen, tegen gezond verstand, tegen gewoonte, routine en conventies”, tussen de vita activa en de vita contemplativa, tussen verschijnsel en schijn, tussen ziel en geest, tussen waarheid en betekenis, tussen denken en doen. Dit alles om antwoord te kunnen geven op de vraag: wat doen we als we denken? Na het lezen van Denken denk je wel drie keer na voor je blind op je gezonde verstand vertrouwt.

• Zaterdag 7 en zondag 8 oktober 2017
Te lezen: Inleiding door de vertalers, Inleiding, Hoofdstuk I.
• Zaterdag 16 en zondag 17 december 2017
Te lezen: Hoofdstukken II t/m IV

Uitverkocht: u kunt zich niet meer inschrijven voor de Masterclass Denken

Masterclass Willen

Hebben we een vrije wil? Deze vraag is een van de moeilijkste waar de westerse filosofie tot op de dag van vandaag mee worstelt. Als we geen vrije wil hebben, dan is de toekomst al bepaald. Maar misschien hebben we toch een vrije wil. In dat geval bepaalt niet noodzaak, maar contingentie het verloop van de geschiedenis. We doen iets, maar we hadden het ook niet kunnen doen. Wat willen we en wat willen we niet? Wil en tegenwil zijn verwikkeld in een lastig gevecht en de enige uitweg is handelen.

• Zaterdag 20 en zondag 21 januari 2018
Te lezen: Inleiding door de vertalers, Inleiding, Hoofdstukken I en II
• Zaterdag 10 en zondag 11 maart 2018
Te lezen: Hoofdstukken III en IV

Masterclass Oordelen

Helaas overleed Arendt voor ze het derde deel van haar trilogie kon voltooien. Wel liet ze een aantal colleges en essays achter die het voorwerk voor dit boek over oordelen vormden. Deze zijn postuum gebundeld. We bespreken de colleges over oordelen in het werk van Immanuel Kant, maar ook andere essays, waaronder een over Lessings onderscheid tussen waarheid en mening. Heel relevant voor huidige debatten, maar dat is slechts onze mening…

• Zaterdag 14 en zondag 15 april 2018
Te lezen: delen I, II en III (Oordelen: de keerzijde van het handelen, Hoe politiek begrijpen? en Over menselijkheid in duistere tijden)
• Zaterdag 26 en zondag 27 mei 2018
Te lezen: delen IV en V (Over de politieke filosofie van Kant en Verbeelding)

Deelname per masterclass

Arrangement 1: € 605,00 (twee weekenden, inclusief 4 x lunch, 2 x diner met wijn en koffie/thee).

Arrangement 2: € 720,00 (arrangement 1 + standaardkamer en ontbijt).

Arrangement 3: € 740,00 (arrangement 1 + pluskamer en ontbijt).

Arrangement 4: € 755,00 (arrangement 1 + comfortkamer en ontbijt).

 


Comments are closed.

Back to Top ↑
  • Bildung scheurkalender 2018


    Nu leverbaar. Met bijdragen van koning Willem Alexander, Ben Feringa, Jet Bussemaker e.a.

  • Laatste kans!

    di 17

    De al dan niet vrije wil – een eeuwenoud debat

    16 oktober om 10:30 tot 19 oktober om 17:15
    vr 20

    Den Haag – Filosofie op de kaart

    20 oktober om 13:00 tot 17:00
    za 21

    START: Sokratisch gespreksleider

    21 oktober om 10:30 tot 22 oktober om 17:00
    ma 23

    Frontiers of Physics and Science

    23 oktober om 10:30 tot 27 oktober om 15:30
  • NIeuw bij ISVW uitgevers

  • Meld je aan voor onze nieuwsbrieven

  • @isvwijsbegeerte