Basiscursus: Op leven en dood!

Filosoferen over de eindigheid

 

Leven en dood: twee woorden die niet zonder elkaar kunnen. Filosofen van alle tijden hebben leven en dood altijd in hun onderlinge samenhang doordacht. Wie het over het leven heeft, heeft het direct ook over de mogelijkheid dat het zal eindigen: de dood; en wie de dood probeert te begrijpen, kan dat alleen maar doen in het besef dat de dood het leven sterk bepaalt en kleurt. In deze basiscursus zullen twee ervaren ISVW-docenten, Jan Flameling en prof. Laurens ten Kate, u meenemen in de rijke geschiedenis van denkers over leven en dood, waarbij telkens klassieke en hedendaagse vragen, dilemma’s en discussies op de voorgrond staan. We gaan filosofische vragen ook persoonlijk maken. Wat versta je zelf onder ‘dood’ en onder ‘leven’? Ben jij van mening dat er sprake is van leven na de dood? Zo ja, op welke manier dan? Welke betekenis heeft jouw opvatting of er wel of niet leven na de dood is voor je manier van leven?

Wat komt aan de orde?

Wat is overleven, wat leven? Hoe denken we over vitaliteit? Moeten we sterk en heldhaftig leven of juist kwetsbaar? En hoe gaan we om met het feit dat elk leven eindig is? Kun je je voorbereiden op de dood? Kun je de dood in regie nemen, zoals bij euthanasie? Wat is ars moriendi, de kunst van het sterven eigenlijk in onze tijd? Hoe te rouwen om de doden? We zullen ontdekken dat vooral moderne filosofen betwijfelen of de dood eigenlijk wel het levenseinde is; zij plaatsen de dood veeleer in het leven zelf.

En dan de vraag die ons allemaal, en zeker ook de filosofen, bezighoudt: wat gebeurt er met ons na de dood? Is er een hiernamaals? Kunnen we onsterfelijk worden?

Het thema ‘leven en dood’ zal benaderd worden vanuit meerdere filosofische disciplines die ook de expertisevelden zijn van de docenten: ethiek, cultuur- en godsdienstfilosofie, metafysica, wijsgerige antropologie.

Deze basiscursus is een vernieuwde editie van de succesvolle cursus ‘Op leven en dood’ die Flameling en Ten Kate in 2017 verzorgden. Er zal meer nadruk liggen op de filosofie van de 20ste eeuw en op recente hedendaagse denkers.

Opbouw van de cursus en certificering

De vijf weekenden van de basiscursus hebben alle hun eigen thematiek, en kunnen afzonderlijk gevolgd worden. Voor degenen die de hele cursus volgen, is er tegelijkertijd een duidelijke opbouw aangebracht, en kan er toegewerkt worden naar het schrijven van een essay waarmee het certificaat behaald kan worden.

Direct aansluitend op de basiscursus vindt een verdiepingstraject plaats (maart-juni 2019), dat gevolgd kan worden door degenen die de basiscursus (editie 2017 of 2018-19) hebben voltooid. De vier weekenden van dit verdiepingstraject kunnen eveneens afzonderlijk gevolgd worden. Voor het verdiepingstraject zal een certificaat worden uitgereikt aan de cursisten die minstens drie weekenden participeerden; er wordt voor dit traject geen essay geschreven.

In het verdiepingstraject leggen we een focus op niet-westerse denkers, op actuele debatten en op de meest vernieuwende filosofen van onze tijd die over leven en dood hebben gedacht.

Literatuur en studiebelasting

Readerteksten vind je op de digitale leeromgeving van de ISVW. Daar heb je toegang toe zodra je je inschrijft. Totale studiebelasting per weekendvoorbereiding is ongeveer 16 uur. NB: ook voor het eerste weekend wordt ter voorbereiding literatuur opgegeven!

Programma

6-7 oktober 2018

Het begin van het denken over leven en dood in de Oudheid: Homerus, Plato en Aristoteles en de formulering van de eigen onderzoeksvraag

Is er een leven na de dood, een hiernamaals of een dodenrijk, zijn we onsterfelijk? Of zijn we juist radicaal sterfelijke wezens, zoals de gehele natuur dat is: de dood als het simpele einde. Al deze ideeën over de verhouding tussen leven en dood komen we tegen in de filosofie.

In de Oudheid zien we de opkomst van de eerste filosofen. Pas dan wordt de dood een echt thema voor de mens. Daarvóór, in een tijdperk waarin goden en mythen domineerden, was de dood een gegeven: meestal werd ze gezien als een overgang naar een andere wereld, soms, als een overgang naar een ander leven op aarde: reïncarnatie. Als de mens zich langzamerhand losmaakt van de religieuze ervaring en zelfstandig gaat filosoferen, worden eindigheid en dood een serieuze kwestie. In de oudheid ligt het accent op de sterfelijkheid en de aanvaarding daarvan.

Filosofie is (onder meer) een onderzoek van je eigen opvattingen. Deze Basiscursus biedt je naast de kans om kennis te maken met de opvattingen van de filosofen ook de gelegenheid je eigen opvattingen aan een onderzoek te onderwerpen. Wat zijn je eigen opvattingen over leven en dood? Hoe verhouden deze zich tot de tijdens de bijeenkomst behandelde opvattingen van de filosofen? Aan het einde van de Basiscursus kun je het resultaat van je onderzoek in de vorm van een essay/paper presenteren (en laten beoordelen). Zij die dat willen kunnen tijdens dit eerste weekend een onderzoeksvraag formuleren.

10-11 november 2018

Filosofen over leven en dood in de hellenistische periode, de christelijke Middeleeuwen en in de Renaissance

In de door het christendom gedomineerde Middeleeuwen stellen de meeste filosofen zich ten doel de gedachte van een hiernamaals rationeel te onderbouwen; dan is juist de onsterfelijkheid van de ziel het allesbeheersende richtpunt. Maar filosofen hebben dood en leven niet alleen maar als elkaars tegengestelde gezien. Onder invloed van het christendom en de islam werd de dood van levenseinde tot een levensstijl: de goede gelovige weet dat hij of zij voortdurend moet ‘sterven om te leven’, en dat betekent dat het leven nooit van zelf spreekt, maar altijd weer opnieuw verworven en verdiend moet worden. Door de filosofen in de Oudheid (Epicurus en Seneca), die nog geen christen waren, en in de Renaissance (Erasmus en Montaigne), die al humanist waren, werd filosofie opgevat als levenskunst. Hun antwoord op de vraag ‘Hoe te leven?’ was verbonden met hun opvatting over de dood.

22-23 december 2018

Leven en dood in de moderne tijd: Hegel, Kierkegaard, Nietzsche

Gedurende het weekeinde reizen we van Jena, waar Hegel Napoleon door de stad zag rijden terwijl hij aan zijn Fenomenologie van de geest werkte, via Kopenhagen, waar Kierkegaard zijn toespraak ‘Bij een graf’ hield, naar Sils Maria, waar Nietzsche (gedeelten van) Aldus sprak Zarathoestra schreef. We maken mee hoe tussen 1807 en 1887 filosofen de christelijke opvattingen over een hiernamaals dat de mens moet verdienen,, proberen los te laten; maar tegelijkertijd beseffen ze ieder op verschillende wijze hoe zeer juist de religies die de geschiedenis van de mensheid hebben begeleid – ook het christendom – de ervaring van leven en dood op onverwachte sporen hebben gezet.

2-3 februari 2019

De 20ste eeuw (1): Heidegger, Levinas en Bataille

We staan stil bij het tweeluik ‘Heidegger–Levinas’, n.l. hoe Heidegger het menselijk bestaan als relationeel van aard omschrijft maar bij zijn beschrijving van erzijn als zijn-ten-dode vooral de ‘mijnheid’ van het overlijden benadrukt en hoe Levinas het betrekkingsmatige van het sterven benadrukt en erop wijst hoe de dood van een ander het verlangen in ons om aan de ander tegemoet te komen (het ethisch appèl) versterkt. Ook maken we kennis met de opvattingen van Georges Bataille over sterfelijkheid, seksualiteit, erotiek en de dood.

16-17 februari 2019

De 20ste eeuw (2): van Ludwig Wittgenstein via Cornelis Verhoeven naar Jean-Luc Nancy en Bert Keizer

We gaan verder met het denken over leven en dood in de 20ste eeuw. We bespreken de opvattingen van Ludwig Wittgenstein die inde Tractatus logico-philosophicus onder meer schrijft: ‘De dood is geen gebeurtenis in het leven. De dood beleeft men niet’ (6.4311). Ook andere denkers over leven en dood behandelen we, zoals de Nederlandse filosoof Cornelis Verhoeven, de Amerikaanse psycholoog Darian Leader, en de Franse filosofen Françoise Dastur en Jean-Luc Nancy.

We besteden aandacht aan de onderzoeksessays-in-wording die door de deelnemers zijn gemaakt, en vragen ons af of de filosofen die we in de afgelopen weekenden gelezen hebben, niet alleen inzicht bieden, maar ook troost.

Aan het einde van dit weekend houdt de bekende Nederlandse arts, schrijver en filosoof Bert Keizer een lezing over de praktijk van euthanasie in Nederland. Kunnen we al in het leven de dood in regie nemen? De dilemma’s in de wetgeving, in de praktijk van de medicus, maar vooral de dilemma’s van onszelf wanneer we met de eindigheid van onze levens geconfronteerd worden – het zal allemaal ter sprake komen.

Aanvang zaterdag om 10.30 uur, einde zondag om 12.30 uur met afsluitende lunch.

Deelname

Arrangement 1: € 1.527,40 (inclusief 5 x diner, 10 x lunch en koffie/thee).
Arrangement 2: € 1.818,30 (arrangement 1 + standaardkamer en ontbijt).
Arrangement 3: € 1.868,30 (arrangement 1 + pluskamer en ontbijt).
Arrangement 4: € 1.905,80 (arrangement 1 + comfortkamer en ontbijt).

Docenten

De basisopleiding Leven en dood in de filosofie zal worden verzorgd door ISVW-basisdocenten Jan Flameling en Laurens ten Kate. Ten Kate zal de coördinator zijn. Alle weekenden worden in principe door beide docenten verzorgd.

Prof. dr. Laurens ten Kate is filosoof en religiewetenschapper. Hij studeerde, promoveerde en werkte aan de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht, waar hij in 1994 zijn dissertatie verdedigde, De lege plaats. Revoltes tegen het instrumentele leven in Batailles atheologie. Hij is thans verbonden als hoogleraar aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht, waar hij godsdienstfilosofie en religiestudies doceert. Tevens is hij bijzonder hoogleraar Vrijzinnige Religie en Humanisme aan dezelfde universiteit.
De complexe relatie tussen humanisme en religie en de betekenis van de secularisering in de 21ste eeuw vormen kernthema’s in zijn onderzoek. Daarnaast richt hij zich de analyse van de problemen waar de huidige interculturele, globaliserende samenleving zich mee geconfronteerd weet; daarover publiceert hij regelmatig essays en opiniestukken, zoals De vreemde vrijheid. Nieuwe betekenissen van vrijzinnigheid en humanisme in de 21ste eeuw (Sjibbolet 2016), en ‘Niets maakt Europa onvrijer dan de vrije markt’ op diverse websites. Ten Kate publiceerde ook op het webforum www.socialevraagstukken.nl, en gaf online hoorcolleges op www.human.nl.
Ten Kate schreef een Encyclopedie van de filosofie (Boom 2007), en begeleidde boekprojecten op het gebied van de filosofie en de religiestudies bij Uitgeverij Boom te Amsterdam. Onlangs verscheen van hem in samenwerking met Marcel Poorthuis 25 Eeuwen theologie. Teksten en toelichtingen (Boom 2016/17).
Bij de ISVW verzorgde hij verschillende basiscursussen en filosofieweken, waaronder twee masterclasses over het werk van Hannah Arendt en dit jaar de summerschool Vrije markt en democratie.

 

Jan Flameling studeerde filosofie in Groningen, Amsterdam, Keulen en Berkeley. In 1994 richtte hij het Filosofisch Bureau Ataraxia op en werkt hij sindsdien als docent, trainer en gespreksbegeleider. Bij de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW) is hij al jaren als hoofddocent verantwoordelijk voor de Basiscursussen Geschiedenis van de filosofie, Systematiek van de filosofie en Ethiek. Hij geeft trainingen in morele oordeelsvorming aan organisatieadviseurs, artsen, apothekers, burgemeesters en medewerkers van de Ministeries van Financiën, Infrastructuur & Milieu en Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Hij begeleidt onderzoeksgesprekken tijdens ‘denkvakanties’ in Griekenland, Duitsland, Jordanië en India. Samen met Hans Baaijens publiceerde hij Oosterse denkers in de polder (2014).
Dit jaar verzorgt hij bij de ISVW naast Op leven en dood de basiscursus Inleiding in de filosofie en de summerschools Oosterse en westerse filosofie, haiku schrijven en boogschieten en Denken nu!

 

 


Comments are closed.

Back to Top ↑
    • nl
  • Winkelmand

  • Programmakrant ISVW

  • Laatste kans!

    jul 07

    Japanse filosofie: de weg van de Staat

    7 juli om 10:30 tot 8 juli om 12:30
    jul 11
    jul 16

    Filosofisch wandelen

    16 juli om 10:30 tot 20 juli om 12:30
    jul 16

    Griekse tragedies

    16 juli om 10:30 tot 20 juli om 12:30
    jul 18

    Stoïcijnse levenskunst

    18 juli om 10:30 tot 22 juli om 12:30
    jul 23

    Vrije markt en democratie

    23 juli om 10:30 tot 27 juli om 12:30
    jul 23

    Voorbij het verstand. Een mystieke kritiek van de rede

    23 juli om 10:30 tot 27 juli om 12:30
    jul 25

    Tao & qigong

    25 juli om 10:30 tot 29 juli om 12:30
  • NIeuw bij ISVW uitgevers

  • Meld je aan voor onze nieuwsbrieven

  • @isvwijsbegeerte