Laden Evenementen

« All Evenementen

Bergsonweek

15 oktober om 10:30 tot 19 oktober om 12:30

Henri Bergson zet je idee van tijd op z’n kop

 

Waarom is het dualisme van lichaam en geest een pseudoprobleem? Hoe hardnekkig zijn onze metafysische vooroordelen over stilstand en beweging? Kunnen we anders tegen verleden, heden en toekomst aankijken? En wat moet er, om zo ver te komen, veranderen aan onze manier van denken?

Tijdens de Bergsonweek gaan we niet nadenken over deze vragen. Nee,  deze vragen vormen de drijfveren om het denkwerk dat de Franse filosoof Henri Bergson (1859-1941) in zijn Matière et mémoire (1896) als een parcours voor ons heeft uitgezet na te gaan spelen. ‘Spelen’ dient hier letterlijk te worden opgevat, want naast conventionele hoorcolleges en groepsdiscussies zullen we, om ons de denkstappen die Bergson zet eigen te maken, in verschillende spelopdrachten die stappen gaan op- en uitvoeren. Daarmee wordt alvast een tipje van de sluier opgelicht: in actie wordt de scheiding van lichaam en geest onderdrukt…

Bergson heeft zijn wereldwijde roem te danken aan L’évolution créatrice uit 1907. Hij betoogt daarin dat het ontstaan van biologische soorten een kwestie van ontwikkeling is (evolutie), maar dan wel als een reeks kwalitatieve sprongen, waarbij telkens iets nieuws ontstaat wat niet tot het oude te herleiden valt (creatie).

Niet iedereen staat te juichen om deze conceptuele hybride. In het licht van de huidige trend in de biologie om leven als ‘emergent’ te begrijpen, dat wil zeggen als een systeem waarvan de eigenschappen niet zijn af te leiden uit – dus ‘nieuw’ zijn ten opzichte van – elementaire, chemische en fysische processen, lijkt Bergson zijn tijd evenwel ver vooruit te zijn geweest.

L’évolution créatrice borduurt voort op Bergsons idee van tijd als duur. We zien tijd doorgaans als iets wat je in stukken kunt hakken of aaneen kunt lijmen, waarvan je een hoeveelheid kunt bezitten en kwijt kunt raken, waar andere dingen wel of niet in passen en plaatsvinden. Voor ons is tijd, kortom, een soort ruimte. Nu valt er iets voor te zeggen om verstreken tijd te verbeelden als een lijn waarvan de punten voor opeenvolgende momenten staan, hetzij nanoseconden, hetzij historische gebeurtenissen. Maar gaat die voorstelling van verstreken tijd ook op voor verstrijkende tijd? Nee, zegt Bergson: want als tijd zou bestaan uit afzonderlijke punten, blokken of andere dingen, hoe zou het ene moment dan ooit in het andere kunnen overgaan? Tijd zelf zou dan ondenkbaar blijven! Om aan deze absurditeit te ontsnappen moeten we ‘in duur denken’.

Tijdgenoot Albert Einstein was het niet met Bergson eens: Wat ‘de filosoof’ duur noemt is slechts ‘psychologische’ tijd, oordeelt Einstein in 1922; wie wil weten wat tijd echt is kan zich beter tot de relativiteitstheorie wenden. Een diepe kloof tussen natuur- en geesteswetenschap is het gevolg. Bijna een eeuw later rijst de vraag of het dualisme van alfa en bèta wel echt zo zinvol is. Daarbij valt een naam die nooit helemaal is vergeten: die van Henri Bergson.

 

Wat leer je?

Deze cursus voorziet in drie behoeften:

Inhoudelijk staat de vraag centraal hoe lichaam en geest zich tot elkaar verhouden. Aan het einde van de week heeft de cursist zich door de onbevredigende standaardopvattingen heen naar een kijk die alles op zijn kop zet toegewerkt, met nieuwe kennis en inzichten als resultaat.

Niet minder belangrijk is het ‘naspelen’ van Bergsons parcours zelf, want daardoor oefent de cursist zich in diens manier van denken, de ‘intuïtieve methode’. Terwijl de logische redenering zoals we die kennen zich in één lijn van premisse naar conclusie voltrekt, laat de Bergsoniaanse ‘intuïtie’ dergelijk éénrichtingsverkeer varen. In plaats daarvan richt zij zich op hoe schijnbaar onafhankelijke zaken (zoals in deze cursus lichaam en geest) één integraal systeem vormen en hoe we, als we de status quo willen doorbreken, dat hele systeem in één keer moeten veranderen. Aan het einde van deze week is de cursist anders gaan denken, in een veelrichtingsverkeer dat complexe problemen typeert.

Tot slot zal de cursist een week lang in alle ernst hebben gespeeld. Het mag niet worden onderschat hoe belangrijk spelen is, want spelen betekent je inleven in, zo niet je overgeven aan een rol – waar je vervolgens weer uit kunt en mag stappen. Dat is een oefening waar de cursist, ongeacht wat hij of zij inhoudelijk van deze week mee naar huis neemt, in het alledaagse werkende en zorgende leven profijt van heeft.

Programma

Voor de hele week geldt dat, ook als we niet voortdurend nadrukkelijk naar Bergson verwijzen, we als het ware het denkparcours dat hij in Matière et mémoire (1896) aflegt naspelen.

Dag 1: Om te beginnen besteden we tijd aan de kennismaking. Handjes schudden doen we binnen, daarna trekken we de hei op, waar de cursisten elkaar in tweetallen ondervragen over hun beweegredenen om aan de cursus deel te nemen. Dan beginnen we het programma. Allereerst verdiepen we ons in het standaardbeeld waar zowel de moderne kennisleer als veel hedendaagse psychologie van uitgaat, namelijk dat van de mens die in zijn hoofd de buitenwereld representeert. Ter lering ende vermaak kijken we vervolgens The Matrix, een film die de ultieme consequentie van het standaardbeeld verbeeldt.

Dag 2: We stellen vast dat met het standaardbeeld het lichaam-geestprobleem zijn intrede doet. We laten klassieke metafysische ‘oplossingen’ voor dit probleem – realisme en idealisme – de revue passeren en vragen ons af waarom deze oplossingen uiteindelijk onbevredigend zijn. Dit zullen we op de spits drijven in een rollenspel van realisten versus idealisten. Vervolgens zijn we in een positie om een impliciete aanname van het standaardbeeld expliciet te maken: dat beweging uiteindelijk een ‘accident’ is in een kosmische orde die wezenlijk eeuwig, onveranderlijk en statisch is. Tot slot blikken we vooruit op de consequenties die het zou hebben voor het standaardbeeld als we, in plaats van een metafysica van absolute rust, er een van beweging tot beginpunt van ons denken zouden maken.

Dag 3: We pakken de vraag die we op dag 2 hebben gesteld op en spitsen hem toe: wat is bewustzijn in een heelal dat eerst en vooral in beweging is? Het eerste antwoord dat we geven is negatief: in zo’n beweeglijk heelal is bewustzijn niet gericht op de contemplatie van eeuwige essenties (want die bestaan helemaal niet). Vervolgens onderzoeken we wat het zou betekenen als bewustzijn eerst en vooral in dienst zou staan van actie. Daarmee verwijderen we ons van het standaardbeeld, een stap die we naspelen in een opdracht die in het teken staat van (komische) verrassing. Verrassing is bij uitstek de ervaring van iets wat niet ‘doet’ wat je had verwacht, wat ons te denken moet geven: zouden we ooit (on)aangenaam verrast  kunnen zijn als ons bewustzijn eerst en vooral op het ‘zijn’ in plaats van het ‘doen’ van de dingen gericht was? (NB Hoe de opdracht er precies uit gaat zien moet ik nog bedenken!) Ter afsluiting vragen we ons af hoe we onze (visuele) waarneming kunnen her-denken op basis van actiegericht bewustzijn.

Dag 4: We pakken de vraag naar het verband tussen waarneming en actie opnieuw op en richten ons daarbij met name op een aantal door Bergson gemunte begrippen als ‘virtuele actie’ (tegenover ‘reële actie’) en ‘beelden’. Nu zullen we ons concentratievermogen aan moeten spreken om te begrijpen hoe Bergsons radicale herziening van wat (volgens hem) waarneming is samenhangt met nóg een radicale herziening: die van ons begrip van materie. Vervolgens belichten we virtuele actie nog eens, maar nu vanuit het ‘feit’ dat virtuele actie keuzevrijheid veronderstelt. Het ligt echter in de rede dat we die keuzevrijheid niet volgens het standaardbeeld mogen opvatten, dus: hoe wel? Eén en ander spelen we na door een ‘vrije’ opdracht. In koppels interviewen deelnemers elkaar grondig over een gewoonte die zij hebben, om vervolgens voor elkaar een alternatieve handelwijze uit te werken die de ander tot slot ook gaat uitvoeren. We sluiten de dag af door achterover te leunen en het grotere plaatje te bekijken: Bergsons geheel van metafysische ‘interventies’ is effectief een omkering van het standaardbeeld.

Dag 5: Op de slotdag trekken we om te beginnen de lijn van virtuele actie door. We komen enerzijds te spreken over de rol die het lichaam (inclusief het brein) daar volgens Bergson in speelt; anderzijds onderzoeken we waarom en hoe virtuele actie geheugen veronderstelt. Bergsons begrip van geheugen diepen we vervolgens uit aan de hand van zijn filosofische stokpaardje, de tijd als ‘duur’. Dan zullen we zien waarom de omkering van het standaardbeeld innig is verweven met een laatste (en eigenlijk eerste) omwenteling: de diskwalificatie van ons standaardbeeld van tijd. Dat zal een ander licht werpen op de manier waarop verleden, heden en toekomst zich tot elkaar verhouden, wat we naspelen in een biografische opdracht met houten blokken (of willekeurig welke voorwerpen) die verleden, heden en toekomst symboliseren. Van tevoren bedenken de cursisten waar elk van hun eigen ‘blokken’ voor staat alsook hoe de blokken met elkaar zijn verbonden. Stap twee is dat de cursisten om de beurt aan de groep vertellen waar de blokken voor staan maar niet hoe ze met elkaar verbonden zijn. Aan de groep de opdracht om de blokken met elkaar in verband te brengen, waarbij ze worden aangemoedigd verschillende verbanden te verzinnen, hoe belachelijker hoe beter. Nadat de cursisten zo de schijnbare willekeur van hun eigen en andermans biografie hebben ondervonden, reflecteren ze op de cruciale voorwaarde van die willekeur: dat de tijd in het algemeen en hun leven in het bijzonder worden voorgesteld als aparte blokken. De pointe is dat, als deze absurdistische spelervaring duidelijk maakt dat deze willekeur belachelijk is, de daaraan ten grondslag liggende voorstelling van ‘blokkentijd’ dat des te meer is. Daaraan verbinden we de conclusie dat het verleden welbeschouwd het heden is – en ook de toekomst, tenzij we ervoor kiezen anders te handelen. Ter lering ende vermaak kijken we de film I am not your negro, die voelbaar maakt wat het betekent dat ‘geschiedenis niet het verleden, maar het heden is’. Zo ronden we de week af.

Docent

Mark Leegsma studeerde cum laude af in psychologie en filosofie. Hij doceerde aan de afdelingen psychologie van EUR en UvA onder meer persoonlijkheidsleer en schreef mee aan Inleiding in de persoonlijkheidspsychologie (Boom, 2016). Sinds 2016 is hij hoofdredacteur van iFilosofie, online tijdschrift van de ISVW en werkt hij aan een proefschrift over de vraag of wij ons brein zijn, gezien vanuit het werk van Henri Bergson. Tevens publiceerde hij Extreem in de klas (ISVW Uitgevers, 2017), een interviewbundel over polarisatie en radicalisering in het voortgezet en beroepsonderwijs. Hij is muziekliefhebber en woont als geboren en getogen Rotterdammer in Amsterdam.

Data

Maandag 15 oktober t/m vrijdag 19 oktober 2018

Aanvang maandag om 10.30 uur, einde vrijdag om 12.30 uur met afsluitende lunch.

Deelname

Arrangement 1: € 781,45 (inclusief 4 x diner met wijn, 5 x lunch, koffie/thee en het boek De creatieve evolutie).
Arrangement 2: € 968,45 (arrangement 1 + standaardkamer en ontbijt).
Arrangement 3: € 1.008,45 (arrangement 1 + pluskamer en ontbijt).
Arrangement 4: € 1.038,45 (arrangement 1 + comfortkamer en ontbijt).

Locatie

Landgoed ISVW
Dodeweg 8
Leusden, 3832 RD Nederland
Telefoon:
033 – 465 07 00
Website:
isvw.nl

Organisator

ISVW
Telefoon:
033 465 0700
E-mail:
receptie@isvw.nl
Website:
www.isvw.nl

Back to Top ↑
    • nl
  • Winkelmand

  • Programmakrant ISVW

  • Laatste kans!

    wo 25

    Søren Kierkegaard: filosoof? theoloog? acteur? Schrijver!

    25 april om 10:30 tot 29 april om 12:30
    ma 30

    Mens en natuur in het Antropoceen

    30 april om 10:30 tot 4 mei om 12:30
    mei 05

    De essentie van Montaigne

    5 mei om 10:30 tot 6 mei om 12:30
    mei 05

    Esthetica en kunstfilosofie: het sublieme in de kunst

    5 mei om 10:30 tot 6 mei om 12:30
    mei 06
    mei 12

    Japanse filosofie: de weg der goden

    12 mei om 10:30 tot 13 mei om 12:30
    mei 13

    Filosoferen met kinderen en jongeren

    13 mei om 10:00 tot 17:00
  • NIeuw bij ISVW uitgevers

  • Meld je aan voor onze nieuwsbrieven

  • @isvwijsbegeerte